پرده کس نشد اين پرده ی ميناگون

پروین اعتصامی – قصیده شماره 42
پرده ی میناگون
پرده کس نشد این پرده ی میناگون
زشترویى چه کند آینه ی گردون
نام را ننگ بکشت و تو شدى بدنام
وام را نفس گرفت و تو شدى مدیون
تو درین نیلپرى طشت، چو بندیشى
چو یکى جامه ی شوخى و قضا صابون
گهرى کز صدف آز و هوى بردى
شبهى بود که کردى چو گهر مخزون
چند اى نور، قرینى تو بدین ظلمت
چند اى گنج به خاک سیهى مدفون
کرد اى طائر وحشى که چنین رامت
چون به کنج قفس افکند قضایت، چون
به در آى از تن خاکى و ببین آنگه
که چه تابنده گهر بود در آن مکنون
مچر آزاده که گرگست درین مکمن
مخور آسوده که زهرست درین معجون
چه شدى دوست برین دشمن بی رحمت
چه شدى خیره برین منظر بوقلمون
بهر سود آمدى اینجا و زیان کردى
کرد سوداگر ایام تو را مغبون
پشته ی آز چو خم کرد روان را پشت
به چه کار آیدت این قد خوش موزون
شبروان فلک از پاى درآرندت
از گلیم خود اگر پاى نهى بیرون
برحذر باش ازین اژدر بى پروا
که نیندیشد از افسونگر و از افسون
دهر بر جاست، تو ناگاه شوى زان کم
چرخ برپاست، تو یک روز شوى وارون
رفت میباید و زین آمدن و رفتن
نشد آگه نه ارسطو و نه افلاطون
توشه اى گیر که بس دور بود منزل
شمعى افروز که بس تیره بود هامون
تو چنین گمره و یاران همه در مقصد
تو چنین غرقه و دریا ز دُرر مشحون
عامل سودگر نفس مکن خود را
تا که هر دم نشود کار تو دیگرگون
آنچه مقسوم شد از کار گه قسمت
دگر آن را نتوان کرد کم و افزون
دى و فردات خیالست و هوس، پروین
اگرت فکرت و راییست، بکوش اکنون
معنی بیتهای شعر
پرده کس نشد این پرده ی میناگون / زشترویى چه کند آینه ی گردون
این جهانِ میناگون و زیبا، پرده و پوششی برای هیچکس نمیشود؛ اگر کسی زشترو باشد، آینهٔ آسمان چه تقصیری دارد؟
نام را ننگ بکشت و تو شدى بدنام / وام را نفس گرفت و تو شدى مدیون
ننگ، آبروی نام را از میان برد و تو بدنام شدی؛ وام، فرصت زندگی را گرفت و تو بدهکار ماندی.
تو درین نیلپرى طشت، چو بندیشى / چو یکى جامه ی شوخى و قضا صابون
تو در این جهانِ فریبنده و آبیرنگ، همچون جامهای آلودهای که روزگار آن را چون صابون میشوید و میساید.
گهرى کز صدف آز و هوى بردى / شبهى بود که کردى چو گهر مخزون
گوهرهایی را که از صدفِ آز و هوس به دست آوردی، در حقیقت سنگریزههایی بیارزش بودند که تو آنها را مانند گوهر گرانبها پنداشتی.
چند اى نور، قرینى تو بدین ظلمت / چند اى گنج به خاک سیهى مدفون
ای نور، تا کی در کنار این تاریکی خواهی ماند؟ ای گنج، تا کی در خاک سیاه پنهان خواهی بود؟
کرد اى طائر وحشى که چنین رامت / چون به کنج قفس افکند قضایت، چون
ای پرندهٔ وحشی، چه کسی تو را چنین رام و گرفتار کرد؟ چگونه روزگار تو را به گوشهٔ قفس افکند؟
به در آى از تن خاکى و ببین آنگه / که چه تابنده گهر بود در آن مکنون
از این پیکر خاکی بیرون بیا و آنگاه ببین که در درونت چه گوهر درخشانی نهفته است.
مچر آزاده که گرگست درین مکمن / مخور آسوده که زهرست درین معجون
ای آزاده، در این کمینگاه آسوده مباش، زیرا گرگ در آن پنهان است؛ با آسودگی چیزی نخور، زیرا در این آمیخته زهر وجود دارد.
چه شدى دوست برین دشمن بی رحمت / چه شدى خیره برین منظر بوقلمون
چرا با این دشمن بیرحم دوستی کردی و چرا شیفتهٔ این جهان رنگارنگ و فریبنده شدی؟
بهر سود آمدى اینجا و زیان کردى / کرد سوداگر ایام تو را مغبون
برای سود بردن به این جهان آمدی، اما زیان کردی؛ روزگارِ سوداگر تو را فریب داد و زیاندیدهات کرد.
پشته ی آز چو خم کرد روان را پشت / به چه کار آیدت این قد خوش موزون
وقتی بارِ سنگین آز، پشت جانت را خم کرده است، این قامت زیبا و موزون چه سودی برایت دارد؟
شبروان فلک از پاى درآرندت / از گلیم خود اگر پاى نهى بیرون
اگر از حد و اندازهٔ خود فراتر روی، شبروانِ آسمان و نیروهای روزگار تو را از پا درمیآورند.
برحذر باش ازین اژدر بى پروا / که نیندیشد از افسونگر و از افسون
از این اژدهای بیباک برحذر باش، زیرا نه از افسونگر میترسد و نه از افسون او اندیشهای دارد.
دهر بر جاست، تو ناگاه شوى زان کم / چرخ برپاست، تو یک روز شوى وارون
روزگار همچنان پابرجاست، اما تو ناگهان از میان میروی؛ آسمان برپاست، ولی روزی زندگی تو زیر و رو میشود.
رفت میباید و زین آمدن و رفتن / نشد آگه نه ارسطو و نه افلاطون
باید رفت، و از راز این آمدن و رفتن، حتی ارسطو و افلاطون نیز آگاه نشدند.
توشه اى گیر که بس دور بود منزل / شمعى افروز که بس تیره بود هامون
برای راهی که منزلگاهش بسیار دور است توشهای فراهم کن و در این بیابان تاریک چراغی بیفروز.
تو چنین گمره و یاران همه در مقصد / تو چنین غرقه و دریا ز دُرر مشحون
تو چنین گمراه ماندهای، در حالی که یارانت به مقصد رسیدهاند؛ تو غرقهای، در حالی که دریا از مرواریدها پر است.
عامل سودگر نفس مکن خود را / تا که هر دم نشود کار تو دیگرگون
نفس خود را سوداگر و فرمانروای خویش مکن، تا کار و حال تو هر لحظه دگرگون نشود.
آنچه مقسوم شد از کار گه قسمت / دگر آن را نتوان کرد کم و افزون
آنچه در کارگاه قسمت و تقدیر برای تو مقرر شده است، دیگر نمیتوان آن را کم یا زیاد کرد.
دى و فردات خیالست و هوس، پروین / اگرت فکرت و راییست، بکوش اکنون
دیروز و فردا چیزی جز خیال و آرزو نیست؛ ای پروین، اگر اندیشه و خردی داری، اکنون تلاش کن.
تفسیر کلی
پروین در این شعر، جهان را به پردهای میناگون و فریبنده تشبیه میکند که زشتیها و حقیقت درونی انسان را پنهان نمیسازد. او هشدار میدهد که بدنامی نتیجه کردار ناپسند، و گرفتاری در وام و نیاز، حاصل اسارت نفس و خواهشهای بیمهار است. زندگی دنیوی همچون جامهای آلوده و رنگپذیر تصویر شده که سرانجام با صابون حوادث شسته و حقیقت آن آشکار میشود. انسان نیز گوهری را که از صدف آز و هوس به دست آورده، در واقع چیزی بیارزش مییابد و درمییابد که آن را بهاشتباه گوهر پنداشته است.



