شباهنگام، کاین فیروزه گلشن

پروین اعتصامی – قصیده شماره 40
شب
شباهنگام، کاین فیروزه گلشن
ز انوار کواکب، گشت روشن
غزال روز، پنهان گشت از بیم
پلنگ شب، برون آمد ز مکمن
روان شد خار کن با پشته ی خار
بخسته، دست و پا و پشت و گردن
به کنج لانه، مور آرمگه ساخت
شده آزرده، از دانه کشیدن
به رسم و راه دیرین، داد چوپان
در آغل، گوسفندان را نشمین
کبوتر جست اندر لانه راحت
زغن در آشیان بنمود مسکن
جهان را سوگ بگرفت و شباویز
بسان سوگواران کرد شیون
زمان خفتن آمد ماکیان را
نچیده ماند آن پاشیده ارزن
نهاد از دست، مرد کارگر کار
که شد بیگاه وقت کار کردن
هم افسونگر رهایی یافت، هم مار
هم آهنگر بیاسود و هم آهن
لحاف پیرزن را پارگی ماند
که نتوانست نخ کردن به سوزن
بیارامید صید، آسوده در دام
به شوق شادی روز رهیدن
دروگر، داس خود بنهاد بر دوش
تبرزن، رخت خود پوشید بر تن
عسس بیدار ماند، آری چه نیکوست
برای خفتگان، بیدار بودن
به بام خلق، بر شد دزد طرار
کمین رهگذاران کرد رهزن
ز بی خوابی شکایت کرد بیمار
که شد نزدیک، رنج شب نخفتن
بدوشیدند شیر گوسفندان
بیاسودند گاو و گاوآهن
خروش از جانب میخانه برخاست
ز بس جام و سبو در هم شکستن
ز تاریکی، زمین بگرفت اسپر
ز انجم آسمان بربست جوشن
ز مشرق، گشت ناهید آشکارا
چو تابنده گهر، از تیره معدن
شهاب ثاقب، از دامان افلاک
فرو افتاد، چون سنگ فلاخن
بنات النعش، خونین کرده رخسار
ز مویه کردن و از موی کندن
ثوابت، جمله حیران ایستاده
چو محکومان به هنگام زلیفن
به کنج کلبه ی تاریک بختان
فروتابید نور مه ز روزن
برآمد صبحدم، مهر جهانتاب
بسان حور از چنگ هریمن
فرو شستند چین زلف سنبل
بیفشاندند گرد از چهر سوسن
ز سر بگرفت سعی و رنج خود، مور
بشد گنجشک، بهر دانه جستن
نماند توسنی و راهواری
ز ناهمواری ایام توسن
بدینگونه است آیین زمانه
زمانی دوستدار و گاه دشمن
پدید آرد گهی صبح و گهی شام
گهی اردیبهشت و گاه بهمن
دریغا، کاروان عمر بگذشت
ز سال و ماه و روز و شب گذشتن
ز گیر و دار این دام بلاخیز
جهان تا هست، کس را نیست رستن
اگر نیک و اگر بد گردد احوال
نیفتد چرخه ی گیتی ز گشتن
دهد این سودگر، ای دوست، ما را
گهی کرباس و گاهی خز ادکن
به دانش، زنگ ازین آیینه بزدای
به صیقل، زنگ را دانی زدودن
چو اسرائیلیان، کفران نعمت
مکن، چون هست هم سلوی و هم من
کتاب حکمت و عرقان چه خوانی
نخوانده ابجد و حطی و کلمن
حقیقت گوی شو، پروین، چه ترسی
نشاید بهر باطل، حق نهفتن
معنی بیتهای نخستین
شباهنگام، کاین فیروزه گلشن / ز انوار کواکب، گشت روشن
هنگام شب، این آسمان فیروزهای از نور ستارگان روشن شد.
غزال روز، پنهان گشت از بیم / پلنگ شب، برون آمد ز مکمن
خورشید که غزال روز است، از ترس پنهان شد و شب همچون پلنگی از کمینگاه بیرون آمد.
روان شد خار کن با پشته ی خار / بخسته، دست و پا و پشت و گردن
خارکن با بار خار به راه افتاد، در حالی که دست و پا و پشت و گردنش خسته بود.
به کنج لانه، مور آرمگه ساخت / شده آزرده، از دانه کشیدن
مورچه که از کشیدن دانهها خسته و آزرده شده بود، در گوشهٔ لانه جای آسایش ساخت.
به رسم و راه دیرین، داد چوپان / در آغل، گوسفندان را نشمین
چوپان طبق رسم همیشگی، گوسفندان را در آغل جای داد.
کبوتر جست اندر لانه راحت / زغن در آشیان بنمود مسکن
کبوتر در لانهٔ خود به دنبال آسایش رفت و زغن نیز در آشیانهاش جای گرفت.
جهان را سوگ بگرفت و شباویز / بسان سوگواران کرد شیون
جهان در سکوت و اندوه فرو رفت و شبگرد مانند سوگواران ناله سر داد.
زمان خفتن آمد ماکیان را / نچیده ماند آن پاشیده ارزن
هنگام خواب مرغها فرا رسید و ارزنهای پراکنده همچنان بر زمین باقی ماند.
نهاد از دست، مرد کارگر کار / که شد بیگاه وقت کار کردن
مرد کارگر دست از کار کشید، زیرا دیر وقت و زمان کار کردن گذشته بود.
هم افسونگر رهایی یافت، هم مار / هم آهنگر بیاسود و هم آهن
هم افسونگر و مار از کار خود آسودند و هم آهنگر و ابزار آهنیاش استراحت کردند.
لحاف پیرزن را پارگی ماند / که نتوانست نخ کردن به سوزن
لحاف پیرزن همچنان پاره ماند، زیرا او نتوانست نخ را در سوزن کند.
بیارامید صید، آسوده در دام / به شوق شادی روز رهیدن
شکار در دام آرام گرفت و با امید رهایی و شادی در روز آینده آسوده شد.
دروگر، داس خود بنهاد بر دوش / تبرزن، رخت خود پوشید بر تن
دروگر داسش را بر دوش گذاشت و هیزمشکن نیز لباس خود را پوشید و آمادهٔ رفتن شد.
عسس بیدار ماند، آری چه نیکوست / برای خفتگان، بیدار بودن
نگهبان بیدار ماند؛ زیرا برای آسودگی خوابرفتگان، بیداری نگهبان بسیار ارزشمند است.
به بام خلق، بر شد دزد طرار / کمین رهگذاران کرد رهزن
دزد حیلهگر بر بام خانههای مردم رفت و راهزن در کمین رهگذران نشست.
ز بی خوابی شکایت کرد بیمار / که شد نزدیک، رنج شب نخفتن
بیمار از بیخوابی شکایت کرد، زیرا رنج شب بیدار ماندن برایش طاقتفرسا شده بود.
بدوشیدند شیر گوسفندان / بیاسودند گاو و گاوآهن
شیر گوسفندان را دوشیدند و گاوها و گاوآهن از کار روزانه آسوده شدند.
خروش از جانب میخانه برخاست / ز بس جام و سبو در هم شکستن
از میخانه سر و صدا برخاست، زیرا جامها و سبوهای بسیاری به یکدیگر میخوردند و میشکستند.
ز تاریکی، زمین بگرفت اسپر / ز انجم آسمان بربست جوشن
زمین از تاریکی سپر گرفت و آسمان با ستارگان، همچون زرهی پوشیده شد.
ز مشرق، گشت ناهید آشکارا / چو تابنده گهر، از تیره معدن
ناهید از سوی خاور آشکار شد؛ مانند گوهری درخشان که از معدنی تاریک بیرون آمده باشد.
شهاب ثاقب، از دامان افلاک / فرو افتاد، چون سنگ فلاخن
شهاب درخشان از آسمان فرو افتاد، مانند سنگی که از فلاخن رها شده باشد.
بنات النعش، خونین کرده رخسار / ز مویه کردن و از موی کندن
ستارگان بناتالنعش چنان مینمودند که از گریه و سوگواری، رخسارشان خونین شده است.
ثوابت، جمله حیران ایستاده / چو محکومان به هنگام زلیفن
ستارگان ثابت همه حیران و بیحرکت ایستاده بودند، مانند محکومانی در هنگام اجرای حکم.
به کنج کلبه ی تاریک بختان / فروتابید نور مه ز روزن
نور ماه از روزنه به گوشهٔ کلبهٔ تیرهروزان تابید.
برآمد صبحدم، مهر جهانتاب / بسان حور از چنگ هریمن
صبح دمید و خورشید جهانتاب مانند حوری از چنگال اهریمن بیرون آمد.
فرو شستند چین زلف سنبل / بیفشاندند گرد از چهر سوسن
با آمدن صبح، سنبل چین زلف خود را گشود و سوسن گرد و غبار را از چهرهاش زدود.
ز سر بگرفت سعی و رنج خود، مور / بشد گنجشک، بهر دانه جستن
مورچه دوباره کوشش و رنج خود را از سر گرفت و گنجشک برای یافتن دانه به جستوجو رفت.
نماند توسنی و راهواری / ز ناهمواری ایام توسن
از ناهمواریهای روزگار، دیگر هیچ اسب سرکش و تیزرویی باقی نماند.
بدینگونه است آیین زمانه
رسم و روش روزگار چنین است که شب میآید و میرود و زندگی پیوسته در تغییر و گردش است.
«»
معنی بیتهای پایانی
زمانی دوستدار و گاه دشمن / پدید آرد گهی صبح و گهی شام
جهان گاهی با انسان دوست و گاهی دشمن است و زمانی صبح و زمانی شام پدید میآورد.
گهی اردیبهشت و گاه بهمن / دریغا، کاروان عمر بگذشت
گاه روزگار همچون اردیبهشت زیبا و دلانگیز و گاه مانند بهمن سرد و سخت است؛ افسوس که کاروان عمر گذشت.
ز سال و ماه و روز و شب گذشتن / ز گیر و دار این دام بلاخیز
سالها، ماهها، روزها و شبها میگذرند و باید از گرفتاریها و دشواریهای این دام بلاخیز رهایی یافت.
جهان تا هست، کس را نیست رستن / اگر نیک و اگر بد گردد احوال
تا جهان برپاست، هیچکس از دگرگونیهای آن رهایی ندارد؛ خواه حال انسان نیک باشد و خواه بد.
نیفتد چرخه ی گیتی ز گشتن / دهد این سودگر، ای دوست، ما را
چرخ روزگار همواره در گردش است و از حرکت بازنمیایستد؛ این سوداگر روزگار، ای دوست، به ما میدهد.
گهی کرباس و گاهی خز ادکن / به دانش، زنگ ازین آیینه بزدای
روزگار گاهی جامهای ساده چون کرباس و گاهی جامهای ارزشمند چون خز به ما میدهد؛ پس با دانش، زنگار را از آینه دل بزدای.
به صیقل، زنگ را دانی زدودن / چو اسرائیلیان، کفران نعمت
همانگونه که زنگار را با صیقل میزدایند، باید تیرگیهای دل را نیز پاک کرد؛ مانند بنیاسرائیل ناسپاس نعمتها مباش.
مکن، چون هست هم سلوی و هم من / کتاب حکمت و عرقان چه خوانی
ناسپاسی مکن، زیرا هم نعمتهای آشکار و هم نعمتهای پنهان در اختیار توست؛ کتاب حکمت و عرفان را برای چه میخوانی؟
نخوانده ابجد و حطی و کلمن / حقیقت گوی شو، پروین، چه ترسی
در حالی که هنوز الفبای دانش را نیاموختهای، از حقیقت سخن بگو؛ ای پروین، از بیان حقیقت چه هراسی داری؟
نشاید بهر باطل، حق نهفتن
شایسته نیست که انسان برای پشتیبانی از باطل، حقیقت را پنهان کند.
تفسیر کلی
پروین اعتصامی در این شعر، با تصویرپردازی زیبا، فرا رسیدن شب و دگرگونی چهره جهان را به نمایش میگذارد. درخشش ستارگان، پنهان شدن روز و آشکار شدن موجودات شبزی، فضایی رازآلود و زنده پدید میآورد. تصویر خارکش و مورچه، رنج و کوشش موجودات برای تأمین زندگی را برجسته میکند و نشان میدهد که آسودگی شبانه برای همه یکسان نیست. شعر در کنار توصیف طبیعت، به ارزش کار، تحمل سختی و تلاش پیوسته برای بقا نیز اشاره دارد.



