کار مده نفس تبه کار را

پروین اعتصامی – قصیده شماره 2
کار مده
کار مده نفس تبه کار را
در صف گل جا مده این خار را
کِشته نکودار که موش هوی
خورده بسی خوشه و خروار را
چرخ و زمین بنده ی تدبیر توست
بنده مشو درهم و دینار را
همسر پرهیز نگردد طمع
با هنر انباز مکن عار را
ای که شدی تاجر بازار وقت
بنگر و بشناس خریدار را
چرخ بدانست که کار تو چیست
دید چو در دست تو افزار را
بار وبال است تن بی تمیز
روح چرا می کشد این بار را
کم دهدت گیتی بسیاردان
به که بسنجی کم و بسیار را
تا نزند راهروی را بپای
به که بکوبند سر مار را
خیره نوشت آنچه نوشت اهرمن
پاره کن این دفتر و طومار را
هیچ خردمند نپرسد ز مست
مصلحت مردم هشیار را
روح گرفتار و بفکر فرار
فکر همین است گرفتار را
آینه ی توست دل تابناک
بستر از این آینه زنگار را
دزد بر این خانه از آنرو گذشت
تا بشناسد در و دیوار را
چرخ یکی دفتر کردارهاست
پیشه مکن بیهده کردار را
دست هنر چید، نه دست هوس
میوه ی این شاخ نگونسار را
رو گهری جوی که وقت فروش
خیره کند مردم بازار را
در همه جا راه تو هموار نیست
مست مپوی این ره هموار را
معنی بیتهای شعر
کار مده نفس تبه کار را / در صف گل جا مده این خار را
نفس سرکش و بدکار را آزاد مگذار و این خارِ مزاحم را در میان گلها جای نده.
کِشته نکودار که موش هوی / خورده بسی خوشه و خروار را
از کِشته و حاصل خود بهخوبی نگهداری کن، زیرا موشِ هوس بسیاری از محصولها را خورده و نابود کرده است.
چرخ و زمین بنده ی تدبیر توست / بنده مشو درهم و دینار را
جهان و زمین با تدبیر و ارادهٔ تو سامان مییابند؛ پس بردهٔ پول و ثروت مشو.
همسر پرهیز نگردد طمع / با هنر انباز مکن عار را
حرص و طمع با پرهیزکاری سازگار نیست؛ و از همراهی با هنر و هنرمندی احساس شرم نکن.
ای که شدی تاجر بازار وقت / بنگر و بشناس خریدار را
ای کسی که در بازار روزگار به تجارت مشغولی، با دقت بنگر و خریدار واقعی را بشناس.
چرخ بدانست که کار تو چیست / دید چو در دست تو افزار را
روزگار هنگامی که ابزار و امکانات را در دست تو دید، دریافت که قصد و کار تو چیست.
بار وبال است تن بی تمیز / روح چرا می کشد این بار را
بدنِ بیخرد و نادان مایهٔ رنج و سنگینی است؛ چرا روح باید بار چنین تنی را تحمل کند؟
کم دهدت گیتی بسیاردان / به که بسنجی کم و بسیار را
جهان به انسانِ بسیارآگاه بهرهٔ اندکی میدهد؛ بهتر است کم و زیاد را با دقت بسنجی.
تا نزند راهروی را بپای / به که بکوبند سر مار را
پیش از آنکه مار به پای رهرو آسیب بزند، بهتر است سر آن را بکوبند و خطر را از میان بردارند.
خیره نوشت آنچه نوشت اهرمن / پاره کن این دفتر و طومار را
آنچه شیطان با گمراهی نوشته است، بیارزش است؛ این دفتر و نوشتهٔ فریبکارانه را پاره کن.
هیچ خردمند نپرسد ز مست / مصلحت مردم هشیار را
هیچ خردمندی از شخص مست و بیخرد، دربارهٔ مصلحت و صلاح مردم هوشیار پرسوجو نمیکند.
روح گرفتار و بفکر فرار / فکر همین است گرفتار را
روح گرفتار همواره در اندیشهٔ رهایی است و فکر و دغدغهٔ اسیر، چیزی جز فرار نیست.
آینه ی توست دل تابناک / بستر از این آینه زنگار را
دل روشن و پاک مانند آینهای برای توست؛ زنگار و تیرگی را از این آینه بزدای.
دزد بر این خانه از آنرو گذشت / تا بشناسد در و دیوار را
دزد از کنار این خانه گذشت تا در و دیوار آن را بشناسد و راه ورود و دستبرد را پیدا کند.
چرخ یکی دفتر کردارهاست / پیشه مکن بیهده کردار را
روزگار دفتر ثبت اعمال و رفتارهاست؛ بنابراین کارهای بیهوده و بیارزش را عادت و پیشهٔ خود مکن.
دست هنر چید، نه دست هوس / میوه ی این شاخ نگونسار را
ثمرهٔ این شاخهٔ سرنگون را باید دست هنر بچیند، نه دست هوس و خواستههای بیمنطق.
رو گهری جوی که وقت فروش / خیره کند مردم بازار را
به دنبال گوهر ارزشمندی باش که هنگام فروش، مردم بازار را از ارزش و درخشش خود شگفتزده کند.
در همه جا راه تو هموار نیست / مست مپوی این ره هموار را
راه زندگی در همهجا آسان و هموار نیست؛ پس در این مسیر با مستی و بیپروایی گام برندار.
تفسیر کلی
پروین اعتصامی در این شعر انسان را به مهار نفس سرکش و دوری از خواهشهای زیانبار فرامیخواند و هشدار میدهد که نباید هوس را در جایگاه فضیلت نشاند. او با تصویر خار در میان گل و موشِ هوی در مزرعه، پیامدهای بیتوجهی به نفس و تباه شدن دستاوردهای زندگی را نشان میدهد. شاعر بر خرد، تدبیر و ارادهٔ انسان تأکید میکند و او را از بندگی زر و زیور و وابستگی به دنیا برحذر میدارد. همچنین، پرهیزکاری و هنر را ارزشهایی سازگار و شایستهٔ احترام میداند و طمع را ناسازگار با پاکی و فضیلت معرفی میکند.



