گویند عارفان هنر و علم کیمیاست

پروین اعتصامی – قصیده شماره 10
گویند
گویند عارفان هنر و علم کیمیاست
وان مس که گشت همسر این کیمیا طلاست
فرخنده طائری که بدین بال و پر پرد
همدوش مرغ دولت و هم عرصه ی هماست
وقت گذشته را نتوانی خرید باز
مفروش خیره، کاین گهر پاک بی بهاست
گر زنده ای و مرده نه ای، کار جان گزین
تن پروری چه سود، چو جان تو ناشتاست
تو مردمی و دولت مردم فضیلت است
تنها وظیفه ی تو همی نیست خواب و خاست
زان راه بازگرد که از رهروان تهی است
زان آدمی بترس که با دیو آشناست
سالک نخواسته است ز گمگشته رهبری
عاقل نکرده است ز دیوانه بازخواست
چون معدنست علم و در آن روح کارگر
پیوند علم و جان سخن کاه و کهرباست
خوشتر شوی به فضل ز لعلی که در زمی است
برتر پری به علم ز مرغی که در هواست
گر لاغری تو، جرم شبان تو نیست هیچ
زیرا که وقت خواب تو در موسم چراست
دانی ملخ چه گفت چو سرما و برف دید:
تا گرم جست و خیز شدم نوبت شتاست
جان را بلند دار که این است برتری
پستی نه از زمین و بلندی نه از سماست
اندر سموم طیبت باد بهار نیست
آن نکهت خوش از نفس خرم صباست
آن را که دیبه ی هنر و علم در بر است
فرش سرای او چه غم ار زانکه بوریاست
آزاده کس نگفت تو را، تا که خاطرت
گاهی اسیر آز و گهی بسته ی هواست
مزدور دیو و هیمه کش او شدیم از آن
کاین سفله تن گرسنه و در فکرت غذاست
تو دیو بین که پیش رو راه آدمی است
تو آدمی نگر که چو دستیش رهنماست
بیگانه دزد را به کمین می توان گرفت
نتوان رهید ز آفت دزدی که آشناست
بشناس فرق دوست ز دشمن به چشم عقل
مفتون مشو که در پس هر چهره چهره هاست
جمشید ساخت جام جهان بین از آن سبب
که آگه نبود از این که جهان جام خودنماست
زنگارهاست در دل آلودگان دهر
هر پاک جامه را نتوان گفت پارساست
ای دل، غرور و حرص، زبونی و سفلگی است
ای دیده، راه دیو ز راه خدا جداست
گر فکر برتری کنی و بر پری به شوق
بینی که در کجایی و اندر سرت چه هاست
جان شاخه ایست، میوه ی آن علم و فضل و رای
در شاخه ای نگر که چه خوشرنگ میوه هاست
ای شاخ تازه رس که به گلشن دمیده ای
آن گلبنی که گل ندهد کمتر از گیاست
اعمی است گر به دیده ی معنیش بنگری
آن کو خطا نمود و ندانست کان خطاست
زان گنج شایگان که به کنج قناعت است
مور ضعیف گر چو سلیمان شود رواست
دهقان تویی به مزرع ملک وجود خویش
کار تو همچو غله و ایام آسیاست
سر، بی چراغ عقل گرفتار تیرگی است
تن بی وجود روح، پراکنده چون هباست
هم نیروی چنار نگشته است شاخکی
کز هر نسیم، بید صفت قامتش دوتاست
گر پند تلخ می دهمت، ترشرو مباش
تلخی بیاد آر که خاصیت دواست
در پیش پای بنگر و آنگه گذار پای
در راه، چاه و چشم تو همواره در قفاست
چون روشنی رسد ز چراغی که مرده است
چون درد به شود ز طبیبی که مبتلاست
گندم نکاشتیم گه کشت، زان سبب
ما را به جای آرد در انبار، لوبیاست
در آسمان علم، عمل برترین پَر است
در کشور وجود، هنر بهترین غناست
می جوی گر چه عزم تو ز اندیشه برتر است
می پوی گر چه راه تو در کام اژدهاست
در پیچ و تابهای ره عشق مقصدیست
در موجهای بحر سعادت سفینه هاست
قصر رفیع معرفت و کاخ مردمی
در خاکدان پست جهان برترین بناست
عاقل کسی که رنجبر دشت آرزو است
خرم کسی که در ده امید روستاست
بازارگان شدستی و کالات هیچ نیست
در حیرتم که نام تو بازارگان چراست
با دانش است فخر، نه با ثروت و عقار
تنها هنر، تفاوت انسان و چارپاست
زآشوبهای سیل و ز فریادهای موج
نندیشد ای فقیه هر آنکس که ناخداست
دیوانگی است قصه ی تقدیر و بخت نیست
از بام سرنگون شدن و گفتن این قضاست
آن سفله ای که مفتی و قاضی است نام او
تا پود و تار جامه اش از رشوه و رباست
گر درهمی دهند، بهشتی طمع کنند
کو آنچنان عبادت و زهدی که بی ریاست
جان را هر آنکه معرفت آموخت مردم است
دل را هر آنکه نیک نگهداشت پادشاست
معنی بیتهای نخستین
گویند عارفان هنر و علم کیمیاست / وان مس که گشت همسر این کیمیا طلاست
عارفان میگویند هنر و دانش مانند کیمیا هستند؛ همانگونه که کیمیا مس را به طلا تبدیل میکند، علم و هنر نیز انسان را ارزشمند و گرانبها میسازند.
فرخنده طائری که بدین بال و پر پرد / همدوش مرغ دولت و هم عرصه ی هماست
خجسته و سعادتمند است پرندهای که با بالوپر علم و هنر پرواز کند؛ زیرا همپای بخت و اقبال و هممرتبهٔ همای سعادت خواهد بود.
وقت گذشته را نتوانی خرید باز / مفروش خیره، کاین گهر پاک بی بهاست
زمانی را که از دست رفته نمیتوان دوباره خرید؛ پس این گوهر پاک و ارزشمند عمر را بیهوده از دست مده.
گر زنده ای و مرده نه ای، کار جان گزین / تن پروری چه سود، چو جان تو ناشتاست
اگر حقیقتاً زندهای و تنها جسمی بیجان نیستی، به پرورش روح و جان بپرداز؛ زیرا جسمپروری هنگامی که روح تو گرسنه است سودی ندارد.
تو مردمی و دولت مردم فضیلت است / تنها وظیفه ی تو همی نیست خواب و خاست
تو انسانی و ارزش و سعادت انسان در فضیلت و دانش است؛ وظیفهٔ تو فقط خوابیدن و برخاستن و گذراندن زندگی روزمره نیست.
زان راه بازگرد که از رهروان تهی است / زان آدمی بترس که با دیو آشناست
از راهی که هیچ رهروی در آن نیست بازگرد و از انسانی که با پلیدی و شیطان خو گرفته است بیمناک باش.
سالک نخواسته است ز گمگشته رهبری / عاقل نکرده است ز دیوانه بازخواست
هیچ رهرو آگاهی از گمراه راهنمایی نمیخواهد و هیچ خردمندی از دیوانه پاسخ و داوری نمیطلبد.
چون معدنست علم و در آن روح کارگر / پیوند علم و جان سخن کاه و کهرباست
علم مانند معدن است و روح همچون کارگری است که در آن به جستوجو میپردازد؛ پیوند دانش و جان، پیوندی نیرومند و جدانشدنی مانند رابطهٔ کاه و کهرباست.
خوشتر شوی به فضل ز لعلی که در زمی است / برتر پری به علم ز مرغی که در هواست
به سبب دانش و فضیلت، از لعل نهفته در زمین زیباتر و ارزشمندتر میشوی و با علم، از پرندهای که در آسمان پرواز میکند نیز بالاتر میروی.
گر لاغری تو، جرم شبان تو نیست هیچ / زیرا که وقت خواب تو در موسم چراست
اگر ناتوان و لاغری، چوپان را مقصر ندان؛ زیرا تو در زمانی که باید به چرا و تلاش بپردازی، در خواب بودهای.
دانی ملخ چه گفت چو سرما و برف دید: / تا گرم جست و خیز شدم نوبت شتاست
میدانی ملخ هنگام دیدن سرما و برف چه گفت؟ گفت: تا من سرگرم جستوخیز و تنآسایی بودم، فصل سرما فرا رسید.
جان را بلند دار که این است برتری / پستی نه از زمین و بلندی نه از سماست
روح و همت خود را بلند کن، زیرا برتری واقعی در همین است؛ پستی به زمین وابسته نیست و بلندی نیز از آسمان حاصل نمیشود، بلکه به ارزش درونی انسان بستگی دارد.
اندر سموم طیبت باد بهار نیست / آن نکهت خوش از نفس خرم صباست
در میان بادهای زهرآگین، نسیم خوش بهاری وجود ندارد؛ آن بوی دلانگیز از نفس فرحبخش و خوش نسیم صباست.
آن را که دیبه ی هنر و علم در بر است / فرش سرای او چه غم ار زانکه بوریاست
کسی که جامهٔ گرانبهای هنر و دانش بر تن دارد، اگر فرش خانهاش حصیری ساده باشد، باکی ندارد؛ زیرا ارزش او به علم و هنر اوست، نه به ظاهر زندگی.
آزاده کس نگفت تو را، تا که خاطرت / گاهی اسیر آز و گهی بسته ی هواست
تا زمانی که دل تو گاهی گرفتار حرص و گاهی اسیر خواهشهای نفسانی است، نمیتوان تو را آزاده نامید.
مزدور دیو و هیمه کش او شدیم از آن / کاین سفله تن گرسنه و در فکرت غذاست
ما خدمتگزار شیطان و هیزمکش او شدهایم، زیرا این بدن پست و فرومایه پیوسته گرسنه است و اندیشهاش تنها درگیر غذا و نیازهای جسمانی است.
تو دیو بین که پیش رو راه آدمی است / تو آدمی نگر که چو دستیش رهنماست
به شیطان بنگر که راه انسان در برابر اوست، و به انسانی نگاه کن که شیطان راهنمای او شده است؛ یعنی ببین چگونه انسان با پیروی از بدی از راه درست دور میشود.
بیگانه دزد را به کمین می توان گرفت / نتوان رهید ز آفت دزدی که آشناست
دزد بیگانه را میتوان شناخت و در کمین او نشست، اما از زیان دزدی که آشنا و نزدیک است نمیتوان به آسانی رهایی یافت.
بشناس فرق دوست ز دشمن به چشم عقل / مفتون مشو که در پس هر چهره چهره هاست
با دیدهٔ خرد دوست را از دشمن تشخیص بده و فریب ظاهر اشخاص را نخور؛ زیرا پشت هر چهره، چهرهها و حقیقتهای پنهان دیگری وجود دارد.
جمشید ساخت جام جهان بین از آن سبب / که آگه نبود از این که جهان جام خودنماست
جمشید به این دلیل جام جهاننما را ساخت که نمیدانست خود جهان مانند جامی است که همهچیز را در برابر انسان آشکار میکند.
زنگارهاست در دل آلودگان دهر / هر پاک جامه را نتوان گفت پارساست
در دل انسانهای آلودهٔ روزگار زنگار و تیرگی بسیار است؛ بنابراین نمیتوان هر کسی را که جامهای پاک بر تن دارد، پرهیزکار دانست.
ای دل، غرور و حرص، زبونی و سفلگی است
ای دل، بدان که غرور و حرص نشانهٔ خواری، پستی و فرومایگی است.
معنی بیتهای میانی
ای دیده، راه دیو ز راه خدا جداست
ای دیده، بدان که راه شیطان از راه خدا جداست.
گر فکر برتری کنی و بر پری به شوق / بینی که در کجایی و اندر سرت چه هاست
اگر به برتری بیندیشی و با شوق و غرور به پرواز درآیی، خواهی دید که در چه جایگاهی هستی و در سرت چه اندیشههایی میگذرد.
جان شاخه ایست، میوه ی آن علم و فضل و رای / در شاخه ای نگر که چه خوشرنگ میوه هاست
جان مانند شاخهای است و دانش، فضیلت و خرد میوههای آن هستند؛ به شاخه بنگر تا ببینی چه میوههای زیبا و ارزشمندی بر آن روییده است.
ای شاخ تازه رس که به گلشن دمیده ای / آن گلبنی که گل ندهد کمتر از گیاست
ای شاخهی تازهروییدهای که در گلستان سر برآوردهای، بوتهای که گل ندهد از گیاه معمولی نیز کمارزشتر است.
اعمی است گر به دیده ی معنیش بنگری / آن کو خطا نمود و ندانست کان خطاست
اگر از نظر معنوی بنگری، کسی که خطا میکند و نمیداند کارش خطاست، نابیناست.
زان گنج شایگان که به کنج قناعت است / مور ضعیف گر چو سلیمان شود رواست
گنج ارزشمندی که در گوشهی قناعت نهفته است، چنان عظیم است که اگر مورچهای ناتوان به سبب آن مانند سلیمان توانگر شود، شایسته و ممکن است.
دهقان تویی به مزرع ملک وجود خویش / کار تو همچو غله و ایام آسیاست
تو کشاورز مزرعهی وجود خویشی و اعمالت مانند دانههای غلهاند؛ روزگار نیز همچون آسیاب آنها را میگرداند و نتیجهشان را آشکار میکند.
سر، بی چراغ عقل گرفتار تیرگی است / تن بی وجود روح، پراکنده چون هباست
سر بدون چراغ عقل در تاریکی گرفتار است و بدن بدون روح مانند ذرات غبار پراکنده و بیارزش است.
هم نیروی چنار نگشته است شاخکی / کز هر نسیم، بید صفت قامتش دوتاست
شاخهای که هنوز نیروی چنار را نیافته است، با هر نسیمی مانند بید خم میشود و قامتش دو تا میگردد.
گر پند تلخ می دهمت، ترشرو مباش / تلخی بیاد آر که خاصیت دواست
اگر اندرز تلخی به تو میدهم، ناراحت مشو؛ تلخی دارو را به یاد بیاور، زیرا دارو برای درمان سودمند است.
در پیش پای بنگر و آنگه گذار پای / در راه، چاه و چشم تو همواره در قفاست
پیش پای خود را نگاه کن و سپس قدم بردار؛ در مسیر زندگی چاهها و خطرهایی هست و چشم تو همیشه توان دیدن همهی آنها را ندارد.
چون روشنی رسد ز چراغی که مرده است / چون درد به شود ز طبیبی که مبتلاست
همانگونه که از چراغ خاموش روشنایی نمیرسد، از پزشکی که خود بیمار است نیز درمان درد انتظار نمیرود.
گندم نکاشتیم گه کشت، زان سبب / ما را به جای آرد در انبار، لوبیاست
چون هنگام کشت گندم نکاریم، طبیعی است که در انبار به جای آرد گندم، لوبیا داشته باشیم؛ نتیجهی هر کار به عمل خود ما بستگی دارد.
در آسمان علم، عمل برترین پَر است / در کشور وجود، هنر بهترین غناست
در آسمان دانش، عمل کردن بهترین بال برای پرواز است و در قلمرو وجود انسان، هنر بزرگترین سرمایه و توانگری است.
می جوی گر چه عزم تو ز اندیشه برتر است / می پوی گر چه راه تو در کام اژدهاست
در جستوجوی هدف خود باش، هرچند ارادهات فراتر از اندیشه به نظر برسد؛ راه را بپیمای، حتی اگر پرخطر و مانند کام اژدها باشد.
در پیچ و تابهای ره عشق مقصدیست / در موجهای بحر سعادت سفینه هاست
در پیچوخمهای راه عشق مقصدی وجود دارد و در میان موجهای دریای سعادت، کشتیهایی برای رسیدن به نجات و کامیابی هست.
قصر رفیع معرفت و کاخ مردمی / در خاکدان پست جهان برترین بناست
کاخ بلند معرفت و بنای والای انسانیت، در این جهان خاکی، برترین و ارزشمندترین بناست.
عاقل کسی که رنجبر دشت آرزو است / خرم کسی که در ده امید روستاست
خردمند کسی است که برای رسیدن به آرزوهایش تلاش میکند و شادمان کسی است که در روستای امید زندگی میکند.
بازارگان شدستی و کالات هیچ نیست / در حیرتم که نام تو بازارگان چراست
بازرگان شدهای، اما هیچ کالایی نداری؛ شگفتزدهام که چرا هنوز خود را بازرگان مینامی.
با دانش است فخر، نه با ثروت و عقار / تنها هنر، تفاوت انسان و چارپاست
افتخار انسان به دانش است، نه به ثروت و دارایی؛ تنها هنر و فضیلت است که انسان را از حیوان جدا میکند.
زآشوبهای سیل و ز فریادهای موج / نندیشد ای فقیه هر آنکس که ناخداست
ای فقیه، کسی که ناخداست از آشوب سیل و فریاد موجها نمیترسد؛ انسان کارآزموده در برابر دشواریها هراسان نمیشود.
دیوانگی است قصه ی تقدیر و بخت نیست / از بام سرنگون شدن و گفتن این قضاست
اینکه کسی از بام سقوط کند و آن را به تقدیر و بخت نسبت دهد، دیوانگی است؛ زیرا بسیاری از پیامدها نتیجهی رفتار و انتخاب خود انساناند.
آن سفله ای که مفتی و قاضی است نام او / تا پود و تار جامه اش از رشوه و رباست
آن فرومایهای که نام مفتی و قاضی بر خود نهاده، در حالی که تار و پود لباس و زندگیاش از رشوه و ربا فراهم شده است، شایستهی این مقام نیست.
معنی بیتهای پایانی
گر درهمی دهند، بهشتی طمع کنند / کو آنچنان عبادت و زهدی که بی ریاست
اگر به کسی درهمی ببخشند، در برابر آن طمع بهشت میکند؛ کجاست عبادت و زهدی که از ریا و خودنمایی خالی باشد؟
جان را هر آنکه معرفت آموخت مردم است / دل را هر آنکه نیک نگهداشت پادشاست
هر کس به جان آدمی معرفت و شناخت بیاموزد، انسان واقعی است؛ و هر کس دل خود را به نیکی حفظ کند، همچون پادشاه ارزشمند و بزرگوار است.
تفسیر کلی
پروین اعتصامی در این قصیده علم و هنر را همچون کیمیا و مایه دگرگونی و تعالی انسان میداند. او کسی را سعادتمند میشمارد که با بهرهگیری از دانش و هنر، مسیر رشد و کمال را بپیماید و از فرصتهای زندگی بهدرستی استفاده کند. شاعر با تأکید بر بازنگشتن زمان، انسان را از تباه کردن عمر و ارزشهای گرانبها برحذر میدارد. در پایان نیز میان پرورش جسم و پرورش جان تمایز میگذارد و یادآور میشود که زندگی حقیقی در گرو سیراب کردن روح و پرداختن به کارهای ارزشمند است.



