نکویی گر چه با ناکس نشاید

سعدی-مثنوی شماره 10
نکویی گر چه با ناکس نشاید
برای مصلحت گه گه بباید
سگ درنده چون دندان کند تیز
تو در حال استخوانی پیش او ریز
به عرف اندر جهان از سگ بتر نیست
نکویی با وی از حکمت به در نیست
که گر سنگش زنی جنگ آزماید
ورش تیمار داری گله پاید
معنی بیتهای شعر
نکویی گر چه با ناکس نشاید / برای مصلحت گه گه بباید
اگرچه نیکی کردن به افراد فرومایه شایسته نیست، اما گاهی به خاطر مصلحت باید با آنان نیکی کرد.
سگ درنده چون دندان کند تیز / تو در حال استخوانی پیش او ریز
وقتی سگ درنده دندان تیز میکند، تو برای آرام کردنش بیدرنگ استخوانی پیش او بینداز.
به عرف اندر جهان از سگ بتر نیست / نکویی با وی از حکمت به در نیست
در میان موجودات جهان، طبق رسم و باور مردم، چیزی بدتر از سگ نیست؛ بااینحال نیکی کردن به او نیز کاری خردمندانه است.
که گر سنگش زنی جنگ آزماید / ورش تیمار داری گله پاید
زیرا اگر او را سنگ بزنی، به جنگ و ستیز برمیخیزد؛ اما اگر از او مراقبت کنی، از گله نگهبانی خواهد کرد.
تفسیر کلی
سعدی در این حکایت بر اهمیت نیکیِ سنجیده و مصلحتاندیشانه تأکید میکند، حتی اگر مخاطب شایستگی یا قدرشناسی نداشته باشد. همانگونه که میتوان با دادن استخوان، سگ درنده را آرام کرد و از آسیبش در امان ماند، گاه رفتار نرم و نیکو بهترین راه برای پیشگیری از دشمنی و زیان است. شاعر نشان میدهد که نیکی همیشه از سر محبت نیست، بلکه میتواند تدبیری خردمندانه برای حفظ امنیت و رسیدن به مصلحت باشد. پیام کلی شعر، ضرورت شناخت موقعیتها و بهکارگیری حکمت در برخورد با افراد ناسازگار و خطرناک است.



