یار من آن که لطف خداوند یار اوست

سعدی-غزل شماره 100
یار من آن که لطف خداوند یار اوست
بیداد و داد و رد و قبول اختیار اوست
دریای عشق را به حقیقت کنار نیست
ور هست پیش اهل حقیقت کنار اوست
در عهد لیلی این همه مجنون نبودهاند
وین فتنه برنخاست که در روزگار اوست
صاحبدلی نماند در این فصل نوبهار
الا که عاشق گل و مجروح خار اوست
دانی کدام خاک بر او رشک میبرم
آن خاک نیکبخت که در رهگذار اوست
باور مکن که صورت او عقل من ببرد
عقل من آن ببرد که صورت نگار اوست
گر دیگران به منظر زیبا نظر کنند
ما را نظر به قدرت پروردگار اوست
اینم قبول بس که بمیرم بر آستان
تا نسبتم کنند که خدمتگزار اوست
بر جور و بی مرادی و درویشی و هلاک
آن را که صبر نیست محبت نه کار اوست
سعدی رضای دوست طلب کن نه حظ خویش
عبد آن کند که رای خداوندگار اوست
مقدمه و فضای کلی
این غزل سعدی در ستایش یاری است که لطف الهی پشتیبان اوست و همه مراتب داد و بیداد و پذیرش به اختیار او وابسته است. شاعر با بهرهگیری از تصویر دریای بیکران عشق، عظمت و ژرفای این پیوند را بیان میکند. فضای شعر آمیختهای از عشق عرفانی، ستایش معشوق و حیرت در برابر بینهایتی محبت است.
معنی بیتهای شعر
یار من آن که لطف خداوند یار اوست
بیداد و داد و رد و قبول اختیار اوست
یار من کسی است که لطف و عنایت خداوند پشتیبان اوست؛ ستم و داد، رد کردن و پذیرفتن، همه به اختیار و ارادهٔ اوست.
دریای عشق را به حقیقت کنار نیست
ور هست پیش اهل حقیقت کنار اوست
دریای عشق در حقیقت کرانه و پایانی ندارد؛ و اگر برای آن کرانهای باشد، نزد اهل حقیقت، آن کرانه خودِ یار است.
در عهد لیلی این همه مجنون نبودهاند
وین فتنه برنخاست که در روزگار اوست
در زمان لیلی اینهمه عاشق و دیوانه وجود نداشتند؛ چنین شور و آشوبی که اکنون در روزگار او پدید آمده، بیسابقه است.
صاحبدلی نماند در این فصل نوبهار
الا که عاشق گل و مجروح خار اوست
در این فصل بهار، هیچ صاحبدلی نیست مگر اینکه عاشق گلِ روی یار و زخمی از خارِ عشق او باشد.
دانی کدام خاک بر او رشک میبرم
آن خاک نیکبخت که در رهگذار اوست
میدانی به کدام خاک حسرت میورزم؟ به آن خاک خوشبختی که در مسیر رفتوآمد او قرار دارد و قدمهای او بر آن مینشیند.
باور مکن که صورت او عقل من ببرد
عقل من آن ببرد که صورت نگار اوست
گمان مکن که تنها چهرهٔ او عقل و هوش مرا ربوده است؛ آنچه عقل مرا برده، حقیقت و معنای جمالِ صورت اوست.
گر دیگران به منظر زیبا نظر کنند
ما را نظر به قدرت پروردگار اوست
اگر دیگران به چهره و منظرهٔ زیبای او نگاه میکنند، نگاه ما به قدرت و آفرینندگی پروردگاری است که او را آفریده است.
اینم قبول بس که بمیرم بر آستان
تا نسبتم کنند که خدمتگزار اوست
برای من همین پذیرفتنی و کافی است که بر آستان او بمیرم، تا مرا به او نسبت دهند و بگویند خدمتگزار او بودهام.
بر جور و بی مرادی و درویشی و هلاک
آن را که صبر نیست محبت نه کار اوست
کسی که در برابر ستم، ناکامی، فقر و نابودی شکیبایی ندارد، شایستهٔ عشق نیست و محبت با سرشت او سازگار نیست.
سعدی رضای دوست طلب کن نه حظ خویش
عبد آن کند که رای خداوندگار اوست
ای سعدی، خشنودی یار را بخواه، نه لذت و خواستهٔ خودت را؛ زیرا بندهٔ راستین کاری را انجام میدهد که خواست و فرمان خداوندگار اوست.
تفسیر کلی
سعدی در این غزل، یار حقیقی را جلوهای از لطف الهی میداند و همه امور جهان، از داد و بیداد تا پذیرش و رد، در اختیار و اراده او میبیند. عشق به این یار چنان گسترده و ژرف است که برای آن ساحلی نمیتوان تصور کرد، مگر نزد اهل حقیقت که خود را در پناه او مییابند. شاعر با اشاره به داستان لیلی و مجنون، شدت شوریدگی و فتنه عشق زمان خویش را بیسابقه و فراگیر توصیف میکند. در پایان نیز میگوید در فصل بهار زندگی، هیچ صاحبدلی از عشق بینصیب نیست و هر عاشقی همزمان شیفته زیبایی گل و رنجیده از خار آن است.
واژگان دشوار
- لطف: مهربانی، بخشایش و عنایت
- بیداد: ستم و ظلم
- داد: عدل و انصاف
- رد: نپذیرفتن و قبول نکردن
- قبول: پذیرفتن
- اختیار: انتخاب و فرمانروایی
- به حقیقت: در واقع، بهراستی
- کنار: کرانه و پایان
- اهل حقیقت: عارفان و حقیقتشناسان
- عهد: زمان و دوره
- فتنه: آشوب، بلا و شوریدگی
- روزگار: زمانه و دوران
- صاحبدل: انسان عارف و صاحب ذوق معنوی
- فصل نوبهار: هنگام بهار و تازگی طبیعت
- الا: مگر، جز
- مجروح: زخمی و آسیبدیده



