در بهشت گشادند در جهان ناگاه

سعدی-سایر اشعار
شماره 31
در بهشت گشادند در جهان ناگاه
خدا به چشم عنایت به خلق کرد نگاه
امید بسته برآمد صباح خیر دمید
به دور دولت سلجوقشاه سلغرشاه
چو ماه روی مسافر که بامداد پگاه
درآید از در امیدوار چشم به راه
شمایلی که نیاید به وصف در اوهام
خصایصی که نگنجد به ذکر در افواه
خدایگان معظم اتابک اعظم
سر ملوک زمان ناصر عبادالله
شهنشهی که زمین از فروغ طلعت او
منور است چنان کآسمان به طلعت ماه
خجسته روزی خرم کسی که باز کنند
به روی دولت و بختش درِ فرج ناگاه
که چشم داشت که یوسف عزیز مصر شود
اسیر بند بلای برادران در چاه
شب فراق نمیباید از فلک نالید
که روزهای سپید است در شبان سیاه
هر آنکه بر در بخشایش خدای نشست
به عاقبت نرود ناامید از این درگاه
زمانه بر سر آن است اگر خطایی کرد
که بعد از این همه طاعت کند به عذر گناه
خدای عمر درازت دهاد چندانی
که دست جور زمان از زمین کند کوتاه
به گرد خیمه ی اسلام شقهای بزنی
که کهربا نتواند ربود پره ی کاه
مراد سعدی از انشای زحمت خدمت
نصیحت است به سمع قبول شاهنشاه
دوام دولت و آرام مملکت خواهی
ثبوت راحت و امن و مزید رفعت و جاه
کمر به طاعت و انصاف و عدل و عفو ببند
چو دست منت حق بر سرت نهاد کلاه
تو روشن آینهای ز آه دردمند بترس
عزیز من که اثر میکند در آینه آه
معلمان بدآموز را سخن مشنو
که دیر سال بمانی به کام نیکوخواه
دعای زنده دلانت رفیق باد و قرین
خدای عالمیانت نصیر باد و پناه
معنی بیتهای شعر
در بهشت گشادند در جهان ناگاه / خدا به چشم عنایت به خلق کرد نگاه
ناگهان درهای بهشت و گشایش در جهان باز شد، زیرا خداوند با لطف و عنایت به مردم نظر کرد.
امید بسته برآمد صباح خیر دمید / به دور دولت سلجوقشاه سلغرشاه
امیدها به حقیقت پیوست و صبح نیکبختی طلوع کرد؛ این همه در روزگار فرمانروایی سلجوقشاه سلغرشاه روی داد.
چو ماه روی مسافر که بامداد پگاه / درآید از در امیدوار چشم به راه
او مانند ماهِ چهرهی مسافری است که صبحگاهان از در وارد میشود و چشمِ منتظران را امیدوار میکند.
شمایلی که نیاید به وصف در اوهام / خصایصی که نگنجد به ذکر در افواه
چهره و سیمایی دارد که در تصور و خیال نمیگنجد و ویژگیهایش چنان والاست که زبانها از بیان آن ناتواناند.
خدایگان معظم اتابک اعظم / سر ملوک زمان ناصر عبادالله
او بزرگترین فرمانروا و اتابک است؛ پیشوای پادشاهان روزگار و یاور بندگان خدا.
شهنشهی که زمین از فروغ طلعت او / منور است چنان کآسمان به طلعت ماه
او پادشاه بزرگی است که زمین از درخشش چهرهاش روشن شده، همانگونه که آسمان از نور ماه روشن است.
خجسته روزی خرم کسی که باز کنند / به روی دولت و بختش درِ فرج ناگاه
آن روز برای کسی مبارک و فرخنده است که ناگهان درِ گشایش و کامیابی به روی دولت و بختش باز شود.
که چشم داشت که یوسف عزیز مصر شود / اسیر بند بلای برادران در چاه
چه کسی انتظار داشت یوسف که گرفتار آزار برادران و در چاه اسیر بود، روزی عزیز مصر شود؟
شب فراق نمیباید از فلک نالید / که روزهای سپید است در شبان سیاه
در شب جدایی نباید از روزگار شکایت کرد، زیرا پس از شبهای تاریک، روزهای روشن فرا میرسد.
هر آنکه بر در بخشایش خدای نشست / به عاقبت نرود ناامید از این درگاه
هرکس به درگاه بخشایش خداوند پناه ببرد، سرانجام از این درگاه ناامید بازنمیگردد.
زمانه بر سر آن است اگر خطایی کرد / که بعد از این همه طاعت کند به عذر گناه
اگر روزگار خطایی کرده باشد، در پی آن است که پس از این با فرمانبری و نیکی، گناه خود را جبران کند.
خدای عمر درازت دهاد چندانی / که دست جور زمان از زمین کند کوتاه
خداوند عمرت را آنقدر طولانی کند که بتوانی دست ستم روزگار را از سرزمین کوتاه کنی.
به گرد خیمه ی اسلام شقهای بزنی / که کهربا نتواند ربود پره ی کاه
چنان پرچم و سراپردهای بر گرد خیمهی اسلام برپا کنی که حتی نیرویی همچون کهربا نتواند کوچکترین چیزی از آن برباید.
مراد سعدی از انشای زحمت خدمت / نصیحت است به سمع قبول شاهنشاه
هدف سعدی از نوشتن این سخنان و تحمل زحمت خدمت، آن است که پادشاه آنها را با گوش پذیرنده بشنود و بپذیرد.
دوام دولت و آرام مملکت خواهی / ثبوت راحت و امن و مزید رفعت و جاه
اگر دوام حکومت، آرامش کشور، پایداری آسایش و امنیت و افزایش بزرگی و مقام را میخواهی، چنین کن.
کمر به طاعت و انصاف و عدل و عفو ببند / چو دست منت حق بر سرت نهاد کلاه
اکنون که لطف خداوند تاج پادشاهی بر سرت نهاده است، خود را به فرمانبرداری، دادگری، عدالت و بخشایش متعهد کن.
تو روشن آینهای ز آه دردمند بترس / عزیز من که اثر میکند در آینه آه
تو مانند آینهای روشن و صاف هستی؛ ای عزیز من، از آه انسان دردمند بترس، زیرا آه او در این آینه اثر میگذارد.
معلمان بدآموز را سخن مشنو / که دیر سال بمانی به کام نیکوخواه
به سخن آموزگاران بدآموز گوش نده، تا سالیان دراز به خواست و رضایت نیکخواهان زندگی کنی.
دعای زنده دلانت رفیق باد و قرین / خدای عالمیانت نصیر باد و پناه
دعای دلهای زنده و بیدار همواره همراه و همدم تو باشد و خداوند جهانیان یاور و پناهت گردد.
نتیجهگیری
این شعر با ستایش لطف الهی و طلوع بامداد امید، گشایش روزگار و شکوه پادشاهی سلجوقشاه را به تصویر میکشد و او را همچون ماهی درخشان و شمایلی وصفناشدنی میستاید.



