اگر چه باده فرح بخش و باد گلبیز است
حافظ-غزل شماره 41
اگر چه باده فرح بخش و باد گلبیز است
به بانگ چنگ مخور می که محتسب تیز است
صراحی ای و حریفی گرت به چنگ افتد
به عقل نوش که ایام فتنه انگیز است
در آستین مرقع پیاله پنهان کن
که همچو چشم صراحی زمانه خونریز است
به آب دیده بشوییم خرقهها از می
که موسم ورع و روزگار پرهیز است
مجوی عیش خوش از دور باژگون سپهر
که صاف این سر خم جمله دردی آمیز است
سپهرِ برشده پرویزَنی ست خون افشان
که ریزهاش سر کسری و تاج پرویز است
عراق و فارس گرفتی به شعر خوش حافظ
بیا که نوبت بغداد و وقت تبریز است
معنی بیت های نخستین
۱. اگر چه باده فرح بخش و باد گلبیز است / به بانگ چنگ مخور می که محتسب تیز است:
هرچند شراب شادیآور است و باد، گلافشان، اما با صدای چنگ شراب نخور، زیرا محتسب (مراقب اعمال) هوشیار است. این بیت هشدار میدهد که حتی در لحظات شاد و مستی نیز باید مراقب بود، زیرا خطراتی در کمین است. حافظ به ظرافت از تقابل شادی و خطر سخن میگوید.
۲. صراحی ای و حریفی گرت به چنگ افتد / به عقل نوش که ایام فتنه انگیز است:
اگر جامی از شراب و دوستی همراه به دستت رسید، با عقل و احتیاط بنوش، زیرا این روزها پر از فتنه و آشوب است. حافظ توصیه میکند که در زمانهی پرآشوب، حتی لذتها نیز باید با هوشیاری همراه باشد. این بیت نشاندهندهی نگرانی شاعر از ناپایداری دوران است.
۳. در آستین مرقع پیاله پنهان کن / که همچو چشم صراحی زمانه خونریز است:
پیاله را در آستین ژندهات پنهان کن، زیرا زمانه مانند چشم صراحی (جام شراب) خونریز است. حافظ با این تشبیه زیبا، خشونت و بیرحمی روزگار را به تصویر میکشد و توصیه میکند که شادیهای خود را پنهان نگه داریم.
۴. به آب دیده بشوییم خرقهها از می / که موسم ورع و روزگار پرهیز است:
با اشک چشم، خرقههای آغشته به شراب را بشوییم، زیرا این دوران، زمان پرهیز و تقواست. حافظ با طنز تلخی اشاره میکند که در روزگار ریاکاری، حتی مستی نیز باید پنهان شود. این بیت نقدی است بر جامعهی ریاکار.
معنی بیت های پایانی
۵. مجوی عیش خوش از دور باژگون سپهر / که صاف این سر خم جمله دردی آمیز است:
از آسمان واژگون، خوشی و عیش مجوی، زیرا این جامِ خمشده، پر از درد و رنج است. حافظ با اشاره به ناپایداری دنیا، هشدار میدهد که نباید به ظاهر فریبندهی زندگی اعتماد کرد.
۶. سپهرِ برشده پرویزَنی ست خون افشان / که ریزهاش سر کسری و تاج پرویز است:
آسمان شکستهشده، مانند گردنبندی خونافشان است که تکههای آن، سرِ کسری و تاج پرویز است. حافظ با این تصویر تکاندهنده، نشان میدهد که حتی قدرتمندان بزرگ نیز در چرخهی زمان نابود شدهاند.
۷. عراق و فارس گرفتی به شعر خوش حافظ / بیا که نوبت بغداد و وقت تبریز است:
حافظ! تو با شعر زیبایت عراق و فارس را فتح کردی، اکنون زمان آن رسیده که بغداد و تبریز را نیز به تسخیر درآوری. این بیت نشاندهندهی اعتماد به نفس شاعر و تأثیرگذاری شعر اوست. حافظ به شکوه هنر خود اشاره میکند.
تفسیر شعر
غزلیات حافظ شیرازی – ادبستان شعر پارسی
واژگان دشوار : مصراع بیت ها ابیات تحلیل بررسی همراه با معنا مفهوم شعر شرح کامل.
