صلاح کار کجا و من خراب کجا
حافظ-غزل شماره 2
صلاح کار کجا و من خراب کجا
ببین تفاوت ره کز کجاست تا به کجا
دلم ز صومعه بگرفت و خرقه ی سالوس
کجاست دیر مغان و شراب ناب کجا
چه نسبت است به رندی صلاح و تقوا را
سماع وعظ کجا نغمه ی رباب کجا
ز روی دوست دل دشمنان چه دریابد
چراغ مرده کجا شمع آفتاب کجا
چو کحل بینش ما خاک آستان شماست
کجا رویم بفرما از این جناب کجا
مبین به سیب زنخدان که چاه در راه است
کجا همیروی ای دل بدین شتاب کجا
بشد که یاد خوشش باد روزگار وصال
خود آن کرشمه کجا رفت و آن عتاب کجا
قرار و خواب ز حافظ طمع مدار ای دوست
قرار چیست صبوری کدام و خواب کجا
معنی بیت های نخستین
۱. صلاح کار کجا و من خراب کجا / ببین تفاوت ره کز کجاست تا به کجا:
راستی و درستی کجاست و منِ خراب (مست و بیقرار) کجا؟ ببین چه تفاوتی است میان راهی که من میروم و راهی که اهل صلاح میپویند! حافظ با این پرسشهای بلاغی، تفاوت بنیادین میان خود و ریاکاران را نشان میدهد.
۲. دلم ز صومعه بگرفت و خرقه ی سالوس / کجاست دیر مغان و شراب ناب کجا:
دلم از صومعه و ریا بیزار شد. کجاست آن میخانهی راستین و کجاست آن شراب ناب؟ شاعر به صراحت اعلام میکند که از زهد ریایی روی گردانده و به دنبال حقیقتی ناب است.
۳. چه نسبت است به رندی صلاح و تقوا را / سماع وعظ کجا نغمه ی رباب کجا:
رندی را چه نسبتی با صلاح و تقوای ریایی است؟ نوای موعظه کجا و آواز دلنشین رباب کجا؟ حافظ با این تقابل، موسیقی روحنواز را بر سخنان خشک وعظ ترجیح میدهد.
۴. ز روی دوست دل دشمنان چه دریابد / چراغ مرده کجا شمع آفتاب کجا:
دشمنان از جمال دوست چه میفهمند؟ چراغ مرده (نور کور) کجا و شمع آفتاب (روشنایی حقیقی) کجا؟ این بیت به ناتوانی دشمنان از درک زیباییهای حقیقی اشاره دارد.
معنی بیت های پایانی
۵. چو کحل بینش ما خاک آستان شماست / کجا رویم بفرما از این جناب کجا:
چون سرمهی بینش ما خاک آستان شماست، ای استاد بفرما که از این مقام بلند به کجا رویم؟ حافظ با فروتنی از مراد خود راهنمایی میخواهد.
۶. مبین به سیب زنخدان که چاه در راه است / کجا همیروی ای دل بدین شتاب کجا:
ای دل، با این شتاب به کجا میروی؟ مبادا فریب زیبایی زنخدان (سیبگونه) را بخوری که چاه هلاک در راه است! شاعر هشدار میدهد که ظواهر فریبنده میتوانند خطرناک باشند.
۷. بشد که یاد خوشش باد روزگار وصال / خود آن کرشمه کجا رفت و آن عتاب کجا:
خوشا به یاد آن روزهای وصال! اما آن نازها کجا رفت و آن عتابهای شیرین کجا؟ حافظ با حسرت به گذشتهای پر از شور و عشق مینگرد.
۸. قرار و خواب ز حافظ طمع مدار ای دوست / قرار چیست صبوری کدام و خواب کجا:
ای دوست، از حافظ آرامش و خواب را انتظار نداشته باش. صبر کدام است و خواب کجا؟ این بیت حال بیقراری عاشق را نشان میدهد که نه آرامش دارد و نه خواب.
تفسیر شعر
غزلیات حافظ شیرازی – ادبستان شعر پارسی
واژگان دشوار : مصراع بیت ها ابیات تحلیل بررسی همراه با معنا مفهوم شعر شرح کامل.
