صوفی ار باده به اندازه خورد نوشش باد
حافظ-غزل شماره 105
صوفی ار باده به اندازه خورد نوشش باد
ور نه اندیشه ی این کار فراموشش باد
آن که یک جرعه می از دست تواند دادن
دست با شاهد مقصود در آغوشش باد
پیر ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت
آفرین بر نظر پاک خطاپوشش باد
شاه ترکان سخن مدعیان میشنود
شرمی از مظلمه ی خون سیاووشش باد
گر چه از کبر سخن با منِ درویش نگفت
جان فدای شکرین پسته ی خاموشش باد
چشمم از آینه داران خط و خالش گشت
لبم از بوسه ربایان بر و دوشش باد
نرگس مست نوازش کن مردم دارش
خون عاشق به قدح گر بخورد نوشش باد
به غلامیّ تو مشهور جهان شد حافظ
حلقه ی بندگی زلف تو در گوشش باد
معنی بیت های نخستین
1. صوفی ار باده به اندازه خورد نوشش باد / ور نه اندیشه ی این کار فراموشش باد:
اگر صوفی به اندازه و در حد اعتدال شراب بنوشد، نوشیدنش مبارک باد. اما اگر از حد بگذرد و زیادهروی کند، بهتر است اندیشه و فکر این کار را فراموش کند. حافظ در این بیت به اهمیت رعایت اعتدال در امور اشاره میکند و زیادهروی را ناپسند میداند.
2. آن که یک جرعه می از دست تواند دادن / دست با شاهد مقصود در آغوشش باد:
کسی که بتواند حتی یک جرعه شراب به دیگران ببخشد، دستش در آغوش معشوق مقصودش باد. این بیت نشاندهندهٔ بخشندگی و سخاوت است و حافظ ارزش بخشیدن و محبت کردن را ستایش میکند.
3. پیر ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت / آفرین بر نظر پاک خطاپوشش باد:
پیر و مراد ما گفت که هیچ خطایی از قلم آفرینش خداوند بیرون نرفته است. آفرین بر نگاه پاک و بخشندهای که خطاها را میپوشاند. حافظ در این بیت به لطف و بخشش الهی اشاره میکند که بر همه چیز سایه افکنده است.
4. شاه ترکان سخن مدعیان میشنود / شرمی از مظلمه ی خون سیاووشش باد:
شاه ترکان (معشوق) سخن مدعیان و شکایتکنندگان را میشنود، اما آیا از ستمی که به سیاوش روا داشتهاند، شرمنده میشود؟ این بیت اشاره به بیعدالتی و ستمی دارد که حتی قدرتمندان نیز گاهی مرتکب آن میشوند.
5. گر چه از کبر سخن با منِ درویش نگفت / جان فدای شکرین پسته ی خاموشش باد:
اگرچه معشوق از تکبر با من درویش سخنی نگفت، اما جانم فدای لبهای شیرین و خاموشش باد. حافظ در این بیت به سکوت معشوق اشاره میکند که حتی در سکوت نیز جذاب و دوستداشتنی است.
معنی بیت های پایانی
6. چشمم از آینه داران خط و خالش گشت / لبم از بوسه ربایان بر و دوشش باد:
چشمهایم از دیدن خط و خال معشوق، مانند آینهداران شدهاند (یعنی پیوسته به او مینگرند). و لبهایم که همواره خواهان بوسیدن گونه و شانههای او هستند، مبارک باد. این بیت بیانگر عشق و شیفتگی شاعر به معشوق است.
7. نرگس مست نوازش کن مردم دارش / خون عاشق به قدح گر بخورد نوشش باد:
ای نرگس مست (معشوق)، با نگاه نوازشگر خود مردمدار باش. اگر خون عاشق را در قدح بنوشی، نوشیدنش بر تو مبارک باد. حافظ در این بیت از معشوق میخواهد که با عاشقان مهربان باشد، حتی اگر رنجشان دهد.
8. به غلامیّ تو مشهور جهان شد حافظ / حلقه ی بندگی زلف تو در گوشش باد:
حافظ به خاطر بندگی و عشق به تو در جهان مشهور شده است. حلقهٔ بندگی زلفهای تو در گوشش باد (یعنی همواره مطیع و عاشق توست). این بیت نشاندهندهٔ افتخار حافظ به عشق و بندگی معشوق است.
تفسیر شعر
غزلیات حافظ شیرازی – ادبستان شعر پارسی
واژگان دشوار : مصراع بیت ها ابیات تحلیل بررسی همراه با معنا مفهوم شعر شرح کامل.
