دزد تو شد این زمانه ی ریمن

پروین اعتصامی – قصیده شماره 38
دزد تو
دزد تو شد این زمانه ی ریمن
آن به که نگردیش به پیرامن
گر برتریت دهد فروتن شو
ور ایمنیت دهد مشو ایمن
کشته ست هماره خنجر گیتى
نه دوست شناختست نه دشمن
امروز گذشت و بگذرد فردا
دى رفته و رفتنى بود بهمن
بى نیش، عسل که خورد ازین کندو
بى خار، که چید گل ازین گلشن
این بی هنر آسیاب گردنده
ساییده هزارها سر و گردن
ایام بود چو شبروى چابک
یا همچو یکى سیاه دل رهزن
ما را بِبرند بى گمان روزى
زین کهنه سراى بى در و روزن
روغن به چراغ جان ز علم افزاى
کم نور بود چراغ کم روغن
از گندم و کاه خویش آگه باش
تو خرمنى و سپهر پرویزن
خواهى که نه تلخ باشدت حاصل
در مزرعه تخم تلخ مپراکن
هنگام زراعت آنچه کشتستى
آنت برسد به موسم خرمن
گر سوى تو دیو نفس ره یابد
تاریک نمایدت دل روشن
بى شبهه فرشته اهرمن گردد
چندى چو شود رفیق اهریمن
ابلیس فروخت زرق و با خود گفت
زین بیش چه مىتوان خرید از من
زین باغ که باغبانیش کردى
جز خار تو را چه ماند در دامن
مرغان تو را همى کشد روبه
همیان تو را همى برد رهزن
تا پاى بود ره ادب می رو
تا دست بود درِ هنر می زن
یک جامه بخر که روح را شاید
بس دیبه خریدى و خزِ ادکن
مرجان خرد ز بحرِ جان آور
میناى دل از شراب عقل آکن
بى دست چه زور بود بازو را
بى گاو چه کار کرد گاو آهن
از چاه دروغ و ذل و بدنامى
باید به طناب راستى رستن
باید ز سر این غرور را راندن
باید ز دل این غبار را رفتن
کس شمع نسوخت زین فروزینه
کس جامه ندوخت زین نخ و سوزن
خواهى که نیفکنند در دامت
دیوان وجود را به دام افکن
در دفترِ نفس درس ها خواندى
در مکتب مردمى شدى کودن
گَرمست هنوز کوره ی هستى
سرد از چه زنیم مشت بر آهن
جز باد نبیختیم در غربال
جز آب نکوفتیم در هاون
جان گوهر و جسم معدنست آن را
روزى ببرند گوهر از معدن
گر کج روشى به راستى بگراى
آیینه ی راستگوى را مشکن
از پرده ی عنکبوت عبرت گیر
بر بام و درِ وجود تارى تن
معنی بیتهای نخستین
دزد تو شد این زمانه ی ریمن / آن به که نگردیش به پیرامن
این زمانهٔ فریبکار دشمن و دزد تو شده است؛ بهتر آن است که به اطراف و احوال آن ننگری و به آن دل نبندی.
گر برتریت دهد فروتن شو / ور ایمنیت دهد مشو ایمن
اگر روزگار تو را برتری و مقام داد، فروتن باش؛ و اگر به تو امنیت و آسودگی بخشید، مغرور و آسودهخاطر مشو.
کشته ست هماره خنجر گیتى / نه دوست شناختست نه دشمن
خنجر روزگار همیشه آدمیان را کشته است و در این کار میان دوست و دشمن تفاوتی نشناخته است.
امروز گذشت و بگذرد فردا / دى رفته و رفتنى بود بهمن
امروز سپری شد و فردا نیز خواهد گذشت؛ دیروز رفته است و بهمن هم رفتنی خواهد بود. هیچ روزی پایدار نیست.
بى نیش، عسل که خورد ازین کندو / بى خار، که چید گل ازین گلشن
چه کسی از این کندو عسل بینیش خورده و چه کسی از این گلستان گل بیخار چیده است؟ زندگی شیرینیها و رنجهای خود را دارد.
این بی هنر آسیاب گردنده / ساییده هزارها سر و گردن
این آسیاب گردان و بیهنرِ روزگار، سرها و گردنهای بسیاری را خرد و نابود کرده است.
ایام بود چو شبروى چابک / یا همچو یکى سیاه دل رهزن
روزگار مانند شبرویی چابک یا راهزنی سیاهدل است که پنهانی و شتابان میگذرد و دارایی آدمی را میرباید.
ما را بِبرند بى گمان روزى / زین کهنه سراى بى در و روزن
بیتردید روزی ما را از این خانهٔ کهنه و بیدر و پنجره، یعنی دنیا، بیرون خواهند برد.
روغن به چراغ جان ز علم افزاى / کم نور بود چراغ کم روغن
با دانش، چراغ جانت را روغنرسانی و روشنتر کن؛ زیرا چراغی که روغن کمی داشته باشد، نور اندکی خواهد داشت.
از گندم و کاه خویش آگه باش / تو خرمنى و سپهر پرویزن
از خوبیها و بدیهای خود آگاه باش؛ تو مانند خرمنی هستی و آسمان مانند غربالی است که سرانجام گندم و کاهت را از هم جدا میکند.
خواهى که نه تلخ باشدت حاصل / در مزرعه تخم تلخ مپراکن
اگر میخواهی نتیجهٔ کارهایت تلخ نباشد، در مزرعهٔ زندگی بذر تلخ و بدی نکار.
هنگام زراعت آنچه کشتستى / آنت برسد به موسم خرمن
هرچه هنگام کشت بکاری، در فصل درو و خرمن همان را به دست خواهی آورد.
گر سوى تو دیو نفس ره یابد / تاریک نمایدت دل روشن
اگر دیو نفس و خواهشهای نفسانی بر تو چیره شود، دل روشن و پاکت را تاریک خواهد کرد.
بى شبهه فرشته اهرمن گردد / چندى چو شود رفیق اهریمن
فرشته، اگر مدتی با اهریمن همراه و همنشین شود، بیگمان خوی اهریمنی مییابد و به دیو تبدیل میشود.
ابلیس فروخت زرق و با خود گفت / زین بیش چه مىتوان خرید از من
ابلیس فریب و نیرنگ خود را عرضه کرد و با خود گفت: از این کالا چه چیز بیشتری میتوان از من خرید؟
زین باغ که باغبانیش کردى / جز خار تو را چه ماند در دامن
از این باغی که باغبانیاش را بر عهده گرفتهای، اگر درست پرورش ندهی، جز خار و رنج چیزی نصیبت نخواهد شد.
مرغان تو را همى کشد روبه / همیان تو را همى برد رهزن
روباه مرغانت را میدزدد و راهزن کیسه و داراییات را میرباید؛ پس باید از داراییهای خود مراقبت کنی.
تا پاى بود ره ادب می رو / تا دست بود درِ هنر می زن
تا زمانی که توان حرکت داری، راه ادب را بپیمای و تا هنگامی که توان کار داری، درِ هنر و دانش را بکوب و در آن بکوش.
یک جامه بخر که روح را شاید / بس دیبه خریدى و خزِ ادکن
جامهای برای روح خود فراهم کن، یعنی فضیلت و دانش بیاموز؛ زیرا برای تن، پارچههای گرانبها و لباسهای بسیار خریدهای.
مرجان خرد ز بحرِ جان آور / میناى دل از شراب عقل آکن
از دریای جان، گوهر خرد به دست آور و جام دل را از شراب عقل و دانایی لبریز کن.
بى دست چه زور بود بازو را / بى گاو چه کار کرد گاو آهن
بازو بدون دست توانایی ندارد و گاوآهن بدون گاو کاری از پیش نمیبرد؛ توانایی بدون ابزار و عمل بیفایده است.
از چاه دروغ و ذل و بدنامى / باید به طناب راستى رستن
باید با ریسمان راستی و حقیقت از چاه دروغ، خواری و بدنامی نجات یافت.
باید ز سر این غرور را راندن / باید ز دل این غبار را رفتن
باید غرور را از سر بیرون کرد و غبار کینه، غفلت و تیرگی را از دل زدود.
کس شمع نسوخت زین فروزینه / کس جامه ندوخت زین نخ و سوزن
هیچکس از این ابزار آتشافروز شمعی نیفروخت و هیچکس با این نخ و سوزن جامهای ندوخت؛ از ابزار نامناسب نمیتوان انتظار نتیجهٔ درست داشت.
خواهى که نیفکنند در دامت / دیوان وجود را به دام افکن
اگر میخواهی دیوان و نیروهای بدخواه تو را به دام نیندازند، خودت نیروهای پلید وجودت را مهار و گرفتار کن.
در دفترِ نفس درس ها خواندى / در مکتب مردمى شدى کودن
در دفتر هواهای نفسانی درسهای بسیار خواندهای، اما در مدرسهٔ انسانیت و مردمیبودن نادان و ناتوان ماندهای.
گَرمست هنوز کوره ی هستى / سرد از چه زنیم مشت بر آهن
کورهٔ هستی هنوز گرم و آمادهٔ کار است؛ پس چرا سرد و بیرمق بر آهن میکوبیم و فرصت عمل را از دست میدهیم؟
جز باد نبیختیم در غربال / جز آب نکوفتیم در هاون
کارهای بیهوده کردهایم و حاصل کوششمان چیزی جز باد و آب نبوده است؛ یعنی تلاشمان نتیجهای نداشته است.
جان گوهر و جسم معدنست آن را
جان مانند گوهر ارزشمند است و جسم همچون معدن و جایگاه نگهداری آن است؛ باید از این گوهر گرانبها مراقبت کرد.
معنی بیتهای پایانی
روزی ببرند گوهر از معدن / گر کج روشى به راستى بگراى
همانگونه که روزی گوهر را از معدن بیرون میبرند، انسان نیز باید اگر به کژی گرایش دارد، به راه راستی بازگردد.
آیینه ی راستگوى را مشکن / از پرده ی عنکبوت عبرت گیر
آیینهی راستگو و حقیقتنما را مشکن و از پردهی سست و ناپایدار عنکبوت عبرت بگیر.
تنها مصراع پایانی از نظر معنا کاملاً روشن نیست.
تفسیر کلی
شاعر زمانه را دزدی فریبکار میداند که آرامش، فرصت و سرمایههای انسان را میرباید؛ ازاینرو نباید دل به ظاهر فریبندهٔ آن بست. انسان اگر به برتری و قدرت رسید، باید فروتن بماند و اگر احساس امنیت کرد، از غفلت و آسودگیِ بیش از حد بپرهیزد. روزگار در کشتن و نابود کردن، میان دوست و دشمن تفاوتی نمیگذارد و بیرحمانه همهچیز را دستخوش تغییر میکند. پیام پایانی شعر، پذیرش گذراییِ عمر و پرهیز از دلبستگی به گذشته یا اطمینان به آینده است.



