کارها بود در این کارگه اخضر

پروین اعتصامی – قصیده شماره 28
کارگه اخضر
کارها بود در این کارگه اخضر
لیک دوک تو نگردید ازین بهتر
سر این رشته گرفتی و ندانستی
که هریمنش گرفتست سر دیگر
موجها کرده مکان در لب این دریا
شعله ها گشته نهان در دل این مجمر
تو ندانم به چه امید نهادستی
کاله ی خویش در این کشتی بی لنگر
پای غفلت چه نهی بر دم این کژدم
دست شفقت چه کشی بر سر این اژدر
به نگردد دگر آزرده ی این پیکان
برنخیزد دگر افتاده ی این خنجر
در شیطان در ننگست، بر آن منشین
ره عصیان ره مرگست، بر آن مگذر
آشیان ها به نمی ریخته این باران
خانمان ها به دمی سوخته این اخگر
آسیای تو شد افلاک و همی ترسم
که ز گشتنش تو چون سرمه شوی آخر
می روی مست ز بیغوله و می آید
با تو این دزد فریبنده ی غارتگر
سبک آن مرغ که ننشست بدین پستی
خنک آن دیده که نغنود درین بستر
شو و بر طوطی جان شکر عرفان ده
ورنه برپرد و گردد تبه این شکر
بی خبر می رود این شبرو بی پروا
ناگهان میکشد این گیتی دون پرور
هوشیاری نبود در پی این مستی
جهد کن تا نخوری باده از این ساغر
تو چنین بیخود و فکر تو چنین باطل
کور را کور نشد هیچگهی رهبر
چند چون پشه ز هر دست قفا خوردن
چند چون مور به هر پای فشاندن سر
همچو طاوس به گلزار حقیقت شو
همچو سیمرغ سوی قاف ارادت پر
کشته ی حرص نیاورد بر تقوی
لشکر جهل نشد بهر کسی لشکر
چند با اهرمن تیره دلی همره
نفسی نیز ره صدق و صفا بسپر
مردم پاک شو، آنگاه به پاکان بین
دیده حق بین کن و آنگاه به حق بنگر
چشم را به ز حقیقت نبود پرتو
روح را به ز فضیلت نبود زیور
سخن از علم سماوات چه میرانی
ای که نشناخته ای باختر از خاور
هر که آزار روا داشت، شد آزرده
هر که چَه کند در افتاد به چاه اندر
گر نخواهی که رسد بر دلت آزاری
بر دل خلق مزن بی سببی نشتر
مطلب روزی ننهاده که با کوشش
نخوری قسمت کس، گر شوی اسکندر
بهر گلزار در آتش مفکن خود را
که گلستان نشود بر همه کس آذر
از نکو خصلتی و بدگهری زینسان
نخل پر میوه وناچیز بود عرعر
تو هم ای شاخ، بری آر که خوشتر شد
ز دو صد سرو، یکی شاخک بار آور
چه شدی بسته ی این محبس بی روزن
چه شدی ساکن این کنگره ی بی در
سر خود گیر و از این دام گریزان شو
دل خود جوی و ازین مرحله بیرون بر
نسزد تشنه همی عمر به سر بردن
به امیدی که نمکزار شود کوثر
طلب ملک سلیمان مکن از دیوان
که چو طفلت بفریبند به انگشتر
زنگ خودبینی از آیینه ی دل بزدا
گر آلودگی از چهره ی جان بستر
ای که پویی ره امید شب تیره
باش چون رهروی آگاه ز جوی و جر
چو رود غیبت و هنگام حضور آید
تو چه داری که توان برد بدان محضر
سود و سرمایه به یک بار تبه کردی
نشدی باز هم آگاه ز نفع و ضر
چو تو خود صاعقه ی خرمن خود گشتی
چه همی نالی ازین توده ی خاکستر
نبرد هیچ به غیر از سیهی با خود
هر که زانگشت فروشان طلبد عنبر
بید خرما و تبر خون ندهد میوه
دیو طه و تبارک نکند از بر
خواجه آن است که آزاده بود، پروین
بانو آن است که باشد هنرش زیور
معنی بیتهای نخستین
کارها بود در این کارگه اخضر / لیک دوک تو نگردید ازین بهتر
در این جهان سبز و گسترده، کارهای بسیار انجام شده است؛ اما کار و کوشش تو بهتر و شایستهتر نشده است.
سر این رشته گرفتی و ندانستی / که هریمنش گرفتست سر دیگر
تو آغاز این رشته را به دست گرفتی، اما ندانستی که شیطان سر دیگر آن را در اختیار دارد.
موجها کرده مکان در لب این دریا / شعله ها گشته نهان در دل این مجمر
در کنار این دریای زندگی، موجها برپا شدهاند و درون این آتشدان، شعلهها پنهان گشتهاند.
تو ندانم به چه امید نهادستی / کاله ی خویش در این کشتی بی لنگر
نمیدانم با چه امیدی زندگی و هستی خود را در این کشتی بیلنگر نهادهای.
پای غفلت چه نهی بر دم این کژدم / دست شفقت چه کشی بر سر این اژدر
چرا از روی غفلت به عقرب نزدیک میشوی و بر سر این اژدهای خطرناک دست مهربانی میکشی؟
به نگردد دگر آزرده ی این پیکان / برنخیزد دگر افتاده ی این خنجر
آنکه از تیر این جهان آسیب دیده، دیگر بهبود نمییابد و آنکه با این خنجر افتاده است، دوباره برنمیخیزد.
در شیطان در ننگست، بر آن منشین / ره عصیان ره مرگست، بر آن مگذر
درِ شیطان جز ننگ و رسوایی نیست، پس بر آن منشین؛ راه گناه، راه مرگ است، پس در آن قدم مگذار.
آشیان ها به نمی ریخته این باران / خانمان ها به دمی سوخته این اخگر
این باران، آشیانهها را با اندکی رطوبت فرو ریخته و این اخگر در یک لحظه خانهها و زندگیها را سوزانده است.
آسیای تو شد افلاک و همی ترسم / که ز گشتنش تو چون سرمه شوی آخر
آسمانها همچون آسیاب تو شدهاند و میترسم سرانجام از گردش آنها چنان خرد و نابود شوی که مانند سرمه گردی.
می روی مست ز بیغوله و می آید / با تو این دزد فریبنده ی غارتگر
مستانه از پناهگاه و جای خلوت خود بیرون میروی، در حالی که این دزد فریبکار و غارتگر همراه تو میآید.
سبک آن مرغ که ننشست بدین پستی / خنک آن دیده که نغنود درین بستر
خوشا به حال آن پرندهای که در این جایگاه پست فرود نیامد و خوشا چشمی که در این بستر غفلت به خواب نرفت.
شو و بر طوطی جان شکر عرفان ده / ورنه برپرد و گردد تبه این شکر
برو و به جان خود شیرینی شناخت و معرفت ببخش؛ وگرنه فرصت از دست میرود و این شیرینی تباه میشود.
بی خبر می رود این شبرو بی پروا / ناگهان میکشد این گیتی دون پرور
این شبرو بیخبر و بیپروا پیش میرود و این جهان پستپرور ناگهان او را از پای درمیآورد.
هوشیاری نبود در پی این مستی / جهد کن تا نخوری باده از این ساغر
پس از این مستی، هوشیاری و بیداری به دست نمیآید؛ بکوش تا از جام این جهان شراب غفلت ننوشی.
تو چنین بیخود و فکر تو چنین باطل / کور را کور نشد هیچگهی رهبر
تو چنین بیخود و اندیشهات چنین بیهوده است؛ زیرا هیچگاه یک نابینا نمیتواند راهنمای نابینای دیگری باشد.
چند چون پشه ز هر دست قفا خوردن / چند چون مور به هر پای فشاندن سر
تا کی میخواهی مانند پشه از هر سو سیلی و ضربه بخوری و مانند مورچه در برابر هر قدمی سر فرود آوری؟
همچو طاوس به گلزار حقیقت شو / همچو سیمرغ سوی قاف ارادت پر
مانند طاووس به باغ حقیقت برو و همچون سیمرغ با شوق و ارادت به سوی قاف معرفت پرواز کن.
کشته ی حرص نیاورد بر تقوی / لشکر جهل نشد بهر کسی لشکر
کسی که کشته حرص است، به پرهیزکاری نمیرسد و لشکر جهل برای هیچکس نیروی پیروزی و سربلندی نبوده است.
چند با اهرمن تیره دلی همره / نفسی نیز ره صدق و صفا بسپر
تا کی میخواهی با شیطان تیرهدل همراه باشی؟ لحظهای نیز در راه راستی و پاکی گام بردار.
مردم پاک شو، آنگاه به پاکان بین / دیده حق بین کن و آنگاه به حق بنگر
نخست خودت پاک شو و سپس پاکان را بشناس؛ چشمت را حقیقتبین کن و آنگاه به حقیقت نگاه کن.
چشم را به ز حقیقت نبود پرتو / روح را به ز فضیلت نبود زیور
برای چشم، نوری بهتر از حقیقت وجود ندارد و برای روح، زیوری برتر از فضیلت نیست.
سخن از علم سماوات چه میرانی / ای که نشناخته ای باختر از خاور
ای کسی که هنوز غرب را از شرق تشخیص ندادهای، چرا درباره دانش آسمانها سخن میگویی؟
هر که آزار روا داشت، شد آزرده / هر که چَه کند در افتاد به چاه اندر
هرکس به دیگران آزار رساند، سرانجام خود آزرده میشود؛ و هرکس چاهی بکند، خود در آن خواهد افتاد.
گر نخواهی که رسد بر دلت آزاری / بر دل خلق مزن بی سببی نشتر
اگر نمیخواهی به دل تو آسیبی برسد، بیدلیل بر دل مردم زخم و جراحت وارد نکن.
«»
معنی بیتهای پایانی
مطلب روزی ننهاده که با کوشش / نخوری قسمت کس، گر شوی اسکندر
روزیای را که برایت مقدر نشده، طلب مکن؛ زیرا حتی اگر اسکندر هم باشی، نمیتوانی روزیِ دیگری را بخوری.
بهر گلزار در آتش مفکن خود را / که گلستان نشود بر همه کس آذر
برای رسیدن به گلزار خود را در آتش میفکن؛ زیرا آتش برای همه به گلستان تبدیل نمیشود.
از نکو خصلتی و بدگهری زینسان / نخل پر میوه وناچیز بود عرعر
به سبب تفاوت در خصلت و سرشت، یکی مانند نخل پربار و سودمند است و دیگری مانند درخت عرعر بیثمر و ناچیز.
تو هم ای شاخ، بری آر که خوشتر شد / ز دو صد سرو، یکی شاخک بار آور
تو نیز مانند شاخهای بارور باش؛ زیرا یک شاخهٔ میوهدار از دویست سروِ بیثمر بهتر است.
چه شدی بسته ی این محبس بی روزن / چه شدی ساکن این کنگره ی بی در
چرا در این زندان بیپنجره گرفتار شدهای و در این جایگاه بیدر و راه خروج ماندهای؟
سر خود گیر و از این دام گریزان شو / دل خود جوی و ازین مرحله بیرون بر
به خویشتن بازگرد و از این دام بگریز؛ دل و حقیقت خود را پیدا کن و از این مرحله عبور کن.
نسزد تشنه همی عمر به سر بردن / به امیدی که نمکزار شود کوثر
شایسته نیست انسان تشنه تمام عمر خود را به امید آن بگذراند که نمکزار روزی به چشمهٔ کوثر تبدیل شود.
طلب ملک سلیمان مکن از دیوان / که چو طفلت بفریبند به انگشتر
حکومت و شکوه سلیمان را از دیوان طلب مکن؛ زیرا آنان تو را مانند کودکی با یک انگشتر فریب میدهند.
زنگ خودبینی از آیینه ی دل بزدا / گر آلودگی از چهره ی جان بستر
زنگار خودبینی را از آیینهٔ دل پاک کن و آلودگی را از چهرهٔ جان بزدای.
ای که پویی ره امید شب تیره / باش چون رهروی آگاه ز جوی و جر
ای کسی که در تاریکی شب راه امید را میپویی، مانند رهرویی آگاه باش که از پستیوبلندیها و راههای دشوار آگاه است.
چو رود غیبت و هنگام حضور آید / تو چه داری که توان برد بدان محضر
وقتی دوران غیبت به پایان برسد و هنگام حضور فرا برسد، چه چیزی داری که بتوانی با خود به آن محضر ببری؟
سود و سرمایه به یک بار تبه کردی / نشدی باز هم آگاه ز نفع و ضر
سود و سرمایهات را یکباره نابود کردی، اما باز هم از سود و زیان خود آگاه نشدی.
چو تو خود صاعقه ی خرمن خود گشتی / چه همی نالی ازین توده ی خاکستر
وقتی خودت صاعقهٔ خرمن خویش شدهای و آن را سوزاندهای، چرا از این تودهٔ خاکستر شکایت میکنی؟
نبرد هیچ به غیر از سیهی با خود / هر که زانگشت فروشان طلبد عنبر
هر کس از انگشتفروشان عنبر بخواهد، چیزی جز سیاهی و تیرگی با خود نمیبرد.
بید خرما و تبر خون ندهد میوه / دیو طه و تبارک نکند از بر
از درخت بید خرما و از تبر خون نمیتوان انتظار میوه داشت؛ همانگونه که دیو نیز سورههای «طه» و «تبارک» را از بر نمیخواند.
خواجه آن است که آزاده بود، پروین / بانو آن است که باشد هنرش زیور
ای پروین، بزرگمرد واقعی کسی است که آزادمنش باشد و بانوی شایسته کسی است که هنر، زیور و ارزش او باشد.
پیام و مفهوم اصلی
پیام اصلی شعر، هشدار درباره ناپایداری و بیثباتی جهان و ناتوانی انسان در مهار سرنوشت است؛ شاعر با تصویر کارگاه سبز دنیا، رشتهای که یک سرش در دست اهریمن است، دریای موجخیز و کشتی بیلنگر، نشان میدهد که دلبستن به امیدها و داراییهای دنیوی بدون آگاهی از حقیقت زندگی، کاری بیهوده و خطرناک است.



