هفته ها کردیم ماه و سالها کردیم پار

پروین اعتصامی – قصیده شماره 24
نور و نار
هفته ها کردیم ماه و سالها کردیم پار
نور بودیم و شدیم از کار ناهنجار نار
یافتیم ار یک گهر، همسنگ شد با صد خزف
داشتیم ار یک هنر، بودش قرین هفتاد عار
گاه سلخ و غره بشمردیم و گاهی روز و شب
کاش می کردیم عمر رفته را روزی شمار
شمع جان پاک را اندر مغاک افروختیم
خانه روشن گشت، اما خانه ی دل ماند تار
صد حقیقت را بکشتیم از برای یک هوس
از پی یک سیب بشکستیم صدها شاخسار
دام تزویری که گستردیم بهر صید خلق
کرد ما را پایبند و خود شدیم آخر شکار
تا بپرد، سوزدش ایام و خاکستر کند
هر که را پروانه آسا نیست پروای شرار
دام در ره نه هوی را تا نیفتادی به دام
سنگ بر سر زن هوس را تا نگشتی سنگسار
نوگلی پژمرده از گلبن به خاک افتاد و گفت
خوار شد چون من هر آنکو همنشینش بود خار
کار هستی گاه بردن شد، زمانی باختن
گه بپیچانند گوشت، گه دهندت گوشوار
تا کنی محکم حصار جسم، فرسود است جان
تا بتابی نخ برای پود، پوسیده است تار
سالها شاگردی عجب و هوی کردی به شوق
هیچ دانستی در این مکتب که بود آموزگار
ره نمودند و نرفتی هیچگه جز راه کج
پند گفتند و نپذرفتی یکی را از هزار
جهل و حرص و خودپسندی دشمن آسایشند
زینهار از دشمنان دوست صورت، زینهار
از شبانی تن مزن تا گرگ ماند ناشتا
زندگانی نیک کن تا دیو گردد شرمسار
باغبان خسته چون هنگام حاصل شد غنود
میوه ها بردند دزدان زین درخت میوه دار
ما درین گلزار کشتیم این مبارک سرو را
تا که گردد باغبان و تا که باشد آبیار
رهنمای راه معنی جز چراغ عقل نیست
کوش پروین، تا به تاریکی نباشی رهسپار
معنی بیتهای شعر
هفته ها کردیم ماه و سالها کردیم پار / نور بودیم و شدیم از کار ناهنجار نار
هفتهها و سالها را پشت سر گذاشتیم، اما بهسبب کردار نادرست، از نور و روشنایی به آتش و تباهی تبدیل شدیم.
یافتیم ار یک گهر، همسنگ شد با صد خزف / داشتیم ار یک هنر، بودش قرین هفتاد عار
اگر گوهری به دست آوردیم، آن را همسنگ صد سفال بیارزش دانستیم؛ و اگر هنری داشتیم، آن را با عیبها و ننگهای بسیار همراه کردیم.
گاه سلخ و غره بشمردیم و گاهی روز و شب / کاش می کردیم عمر رفته را روزی شمار
گاهی پایان و آغاز ماه و گاهی روزها و شبها را شمردیم؛ ایکاش عمر از دسترفتهمان را نیز روزبهروز حساب میکردیم.
شمع جان پاک را اندر مغاک افروختیم / خانه روشن گشت، اما خانه ی دل ماند تار
چراغ جان پاک خود را در تاریکی افروختیم و خانه را روشن کردیم، اما دل همچنان تاریک و بینور باقی ماند.
صد حقیقت را بکشتیم از برای یک هوس / از پی یک سیب بشکستیم صدها شاخسار
برای یک هوس، حقیقتهای فراوان را نابود کردیم و برای بهدستآوردن یک چیز ناچیز، شاخههای بسیاری را شکستیم.
دام تزویری که گستردیم بهر صید خلق / کرد ما را پایبند و خود شدیم آخر شکار
دام فریبی را که برای گرفتارکردن مردم گستردیم، خودمان را گرفتار کرد و سرانجام خود شکار همان دام شدیم.
تا بپرد، سوزدش ایام و خاکستر کند / هر که را پروانه آسا نیست پروای شرار
روزگار کسی را که مانند پروانه از آتش پروا ندارد، میسوزاند و خاکستر میکند.
دام در ره نه هوی را تا نیفتادی به دام / سنگ بر سر زن هوس را تا نگشتی سنگسار
هوس را در مسیر زندگی رها نکن تا خود گرفتار آن نشوی؛ هوس را از میان بردار تا بهسبب آن نابود نگردی.
نوگلی پژمرده از گلبن به خاک افتاد و گفت / خوار شد چون من هر آنکو همنشینش بود خار
گل تازهای که پژمرده و بر خاک افتاده بود گفت: هرکس مانند من با خار همنشین شود، خوار و بیارزش خواهد شد.
کار هستی گاه بردن شد، زمانی باختن / گه بپیچانند گوشت، گه دهندت گوشوار
زندگی گاهی با پیروزی و گاهی با شکست همراه است؛ زمانی رنج و سختی نصیبت میشود و زمانی پاداش و نعمت به دست میآوری.
تا کنی محکم حصار جسم، فرسود است جان / تا بتابی نخ برای پود، پوسیده است تار
در حالی که برای استوارکردن جسم تلاش میکنی، جان در حال فرسودهشدن است؛ و هنگامی که نخ را برای بافتن پود آماده میکنی، تار از پیش پوسیده است.
سالها شاگردی عجب و هوی کردی به شوق / هیچ دانستی در این مکتب که بود آموزگار
سالها با شوق، شاگرد غرور و هوس بودی؛ آیا هیچ دانستی که آموزگار تو در این مدرسه چه کسی بود؟
ره نمودند و نرفتی هیچگه جز راه کج / پند گفتند و نپذرفتی یکی را از هزار
راه درست را به تو نشان دادند، اما هرگز جز راه نادرست نرفتی؛ پندهای بسیار شنیدی، ولی حتی یکی را هم نپذیرفتی.
جهل و حرص و خودپسندی دشمن آسایشند / زینهار از دشمنان دوست صورت، زینهار
نادانی، طمع و خودپسندی دشمن آرامش انساناند؛ از دشمنانی که ظاهر دوست دارند، سخت برحذر باش.
از شبانی تن مزن تا گرگ ماند ناشتا / زندگانی نیک کن تا دیو گردد شرمسار
از چوپانی و نگهبانی تن خود غافل نشو تا گرگ فرصت دریدن نیابد؛ نیک زندگی کن تا حتی دیو از کردار تو شرمنده شود.
باغبان خسته چون هنگام حاصل شد غنود / میوه ها بردند دزدان زین درخت میوه دار
وقتی باغبان خسته در زمان برداشت محصول خوابید، دزدان میوههای درخت پربار را بردند.
ما درین گلزار کشتیم این مبارک سرو را / تا که گردد باغبان و تا که باشد آبیار
ما این سرو فرخنده را در این باغ کاشتیم تا خود باغبان و آبیار این گلزار شود.
رهنمای راه معنی جز چراغ عقل نیست / کوش پروین، تا به تاریکی نباشی رهسپار
برای پیمودن راه حقیقت و معنا، راهنمایی جز چراغ خرد وجود ندارد؛ ای پروین، بکوش تا در تاریکی و گمراهی قدم نگذاری.
پیام و مفهوم اصلی
پیام اصلی شعر، هشدار دربارهٔ هدر دادن عمر و تباه کردن سرمایههای معنوی انسان در اثر کردار نادرست و غفلت است. شاعر میگوید انسان بهجای آنکه ارزش گوهر وجود و هنر خویش را بشناسد و روزهای عمرش را حسابگرانه بگذراند، گرفتار ظواهر و شمارش بیهودهٔ زمان شده است؛ چنانکه شمع جان را برای روشن کردن خانه افروخته، اما دل خویش را در تاریکی جهل و بیخبری رها کرده است. بنابراین، شعر بر خودآگاهی، بهرهگیری درست از عمر و روشن ساختن دل در کنار زندگی ظاهری تأکید دارد.



