فلک ای دوست ز بس بی حد و بیمر گردد

پروین اعتصامی – قصیده شماره 17
فلک
فلک ای دوست ز بس بی حد و بیمر گردد
بد و نیک و غم و شادی همه آخر گردد
ز قفای من و تو ،گرد جهان را بسیار
دی و اسفند مه و بهمن و آذر گردد
ماه چون شب شود، از جای به جایی حیران
پی کیخسرو و دارا و سکندر گردد
این سبک خنگ بی آرایش بی پا تازد
وین گران کشتی بی رهبر و لنگر گردد
من و تو روزی از پای درافتیم ، ولیک
تا بود روز و شب، این گنبد اخضر گردد
روز بگذشته خیال است که از نو آید
فرصت رفته محالست که از سر گردد
کشتزار دل توکوش که تا سبز شود
پیش از آن کاین رخ گلنار معصفر گردد
زندگی جز نفسی نیست، غنیمت شمرش
نیست امید که همواره نفس برگردد
چرخ بر گرد تو دانی که چسان می گردد
همچو شهباز که بر گرد کبوتر گردد
اندرین نیمه ره، این دیو تو را آخر کار
سر بپیچاند و خود بر ره دیگر گردد
خوش مکن دل که نکشته است نسیمت ای شمع
بس نسیم فرح انگیز که صرصر گردد
تیره آن چشم که بر ظلمت و پستی بیند
مرده آن روح که فرمانبر پیکر گردد
گر دو صد عمر شود پرده نشین در معدن
خصلت سنگ سیه نیست که گوهر گردد
نه هر آن را که لقب بوذر و سلمان باشد
راست کردار چو سلمان و چو بوذر گردد
هر نفس کز تو برآید نکو درنگری
آز تو بیشتر و عمر تو کمتر گردد
علم، سرمایه ی هستی است، نه گنج زر و مال
روح باید که از این راه توانگر گردد
نخورد هیچ توانگر غم درویش و فقیر
مگر آن روز که خود مفلس و مضطر گردد
قیمت بحر در آن لحظه بداند ماهی
که به دام ستم انداخته در بر گردد
گاه باشد که دو صد خانه کند خاکستر
خسک خشک چو هم صحبت اخگر گردد
کرکسان لاشه خورانند زبس تیره دلی
طوطیان را خورش آن به که زشکر گردد
نه هر آن کو قدمی رفت به مقصد برسید
نه هر آن کو خبری گفت پیمبر گردد
تشنه ی سوخته در خواب ببیند که همی
به لب دجله و پیرامن کوثر گردد
آنچنان کن که به نیکیت مکافات دهند
چو گه داوری و نوبت کیفر گردد
مرو آزاد ،چو در دام تو صیدی باشد
مشو ایمن چو دلی از تو مکدر گردد
توشه ی بخل میندوز که دود است و غبار
سوزن کینه مپرتاب که خنجر گردد
نه هر آن غنچه که بشکفت گل سرخ شود
نه هر آن شاخه بررست صنوبر گردد
ز درازا و ز پهنا چه همی پرسی از آن
که چو پرگار به یک خط مدور گردد
عقل استاد و معلم برود پاک از سر
تا که بی عقل و هُٰشی صاحب مشعر گردد
جور مرغان کشد آن مرز که بر چینه بود
سنگ طفلان خورد آن شاخ که بَروَر گردد
روسپی از کم و بیش آنچه کند گرد ،همه
صرف گلگونه و عطر و زر و زیور گردد
گر که کار آگهی ،از بهر دلی کاری کن
تا که کار دل تو نیز میسر گردد
رهنوردی که به امید رهی می پوید
تیره رایی است گر از نیمه ی ره برگردد
هیچ درزی نپسندد که بدین بیهدگی
دلق را آستر از دیبه ی ششتر گردد
چرخ گوش تو بپیچاند اگر سر پیچی
خون چو آلوده شود، پاک به نشتر گردد
دیو را بر در دل دیدم و زان می ترسم
که زما بی خبر این ملک مسخر گردد
دعوت نفس پذیرفتی و رفتی یکبار
بیم آن است که این وعده مکرر گردد
پاکی آموز به چشم و دل خود ،گر خواهی
که سرا پای وجود تو مطهر گردد
هر که شاگردی سوداگر گیتی نکند
هرگز آگاه نه از نفع و نه از ضر گردد
دامن اوست پر از لولو و مرجان، پروین
که بی اندیشه در این بحر شناور گردد
معنی بیتهای نخستین
فلک ای دوست ز بس بی حد و بیمر گردد / بد و نیک و غم و شادی همه آخر گردد
ای دوست، گردش روزگار بسیار گسترده و بیپایان است و سرانجام نیکی و بدی، غم و شادی، همه به پایان میرسند.
ز قفای من و تو ،گرد جهان را بسیار / دی و اسفند مه و بهمن و آذر گردد
پس از من و تو، جهان بارها دگرگون میشود و ماهها و فصلها پیدرپی میآیند و میروند.
ماه چون شب شود، از جای به جایی حیران / پی کیخسرو و دارا و سکندر گردد
ماه، هنگامی که شب فرا میرسد، سرگردان از جایی به جای دیگر میرود و بر جای پادشاهان و بزرگان گذشته، مانند کیخسرو و داریوش و اسکندر، میتابد.
این سبک خنگ بی آرایش بی پا تازد / وین گران کشتی بی رهبر و لنگر گردد
این اسب سبکپا و بیآرایش میتازد و این کشتی سنگین، بیآنکه رهبر یا لنگری داشته باشد، حرکت میکند؛ جهان پیوسته در گردش است.
من و تو روزی از پای درافتیم ، ولیک / تا بود روز و شب، این گنبد اخضر گردد
من و تو روزی از دنیا میرویم، اما تا زمانی که روز و شب برقرار است، این آسمان سبزرنگ همچنان باقی و در گردش خواهد بود.
روز بگذشته خیال است که از نو آید / فرصت رفته محالست که از سر گردد
بازگشت روزهای گذشته تنها خیالی محال است و فرصتی که از دست رفته، دوباره به دست نمیآید.
کشتزار دل توکوش که تا سبز شود / پیش از آن کاین رخ گلنار معصفر گردد
بکوش تا کشتزار دل تو سرسبز و بارور شود، پیش از آنکه چهرهٔ گلگونت زرد و پژمرده گردد.
زندگی جز نفسی نیست، غنیمت شمرش / نیست امید که همواره نفس برگردد
زندگی چیزی جز فرصتی کوتاه و به اندازهٔ یک نفس نیست؛ آن را غنیمت بدان، زیرا امیدی نیست که نفس همیشه ادامه پیدا کند.
چرخ بر گرد تو دانی که چسان می گردد / همچو شهباز که بر گرد کبوتر گردد
میدانی روزگار چگونه پیرامون تو میگردد؟ مانند شاهینی که گرد کبوتر میچرخد و بر آن مسلط است.
اندرین نیمه ره، این دیو تو را آخر کار / سر بپیچاند و خود بر ره دیگر گردد
در میانهٔ راه زندگی، این دیوِ روزگار سرانجام تو را منحرف میکند و خود به راه دیگری میرود.
خوش مکن دل که نکشته است نسیمت ای شمع / بس نسیم فرح انگیز که صرصر گردد
ای شمع، به این دل خوش نکن که نسیمت هنوز تو را خاموش نکرده است؛ چه بسیار نسیمهای دلانگیزی که ناگهان به بادهای سخت و ویرانگر تبدیل میشوند.
تیره آن چشم که بر ظلمت و پستی بیند / مرده آن روح که فرمانبر پیکر گردد
چشمی که تنها تاریکی و پستی را ببیند، تیره و نابیناست؛ و روحی که فرمانبردار خواهشهای جسم شود، مرده و بیارزش است.
گر دو صد عمر شود پرده نشین در معدن / خصلت سنگ سیه نیست که گوهر گردد
اگر سنگ سیاه صدها سال در معدن پنهان بماند، باز هم به گوهر تبدیل نمیشود؛ زیرا با گذشت زمان، ذات ناپاک تغییر نمیکند.
نه هر آن را که لقب بوذر و سلمان باشد / راست کردار چو سلمان و چو بوذر گردد
هر کس که لقب اباذر و سلمان داشته باشد، لزوماً مانند آن دو درستکار و راستکردار نیست.
هر نفس کز تو برآید نکو درنگری / آز تو بیشتر و عمر تو کمتر گردد
در هر نفسی که میکشی نیک بیندیش؛ زیرا با گذشت هر نفس، آز و حرص تو بیشتر و عمرت کمتر میشود.
علم، سرمایه ی هستی است، نه گنج زر و مال / روح باید که از این راه توانگر گردد
سرمایهٔ حقیقی زندگی علم است، نه طلا و دارایی؛ روح انسان باید از راه دانش غنی و توانگر شود.
نخورد هیچ توانگر غم درویش و فقیر / مگر آن روز که خود مفلس و مضطر گردد
هیچ ثروتمندی معمولاً غم فقیر و نیازمند را نمیخورد، مگر روزی که خودش تهیدست و درمانده شود.
قیمت بحر در آن لحظه بداند ماهی / که به دام ستم انداخته در بر گردد
ماهی زمانی ارزش دریا را میفهمد که گرفتار دام ستم شود و از پهنهٔ دریا دور بیفتد.
گاه باشد که دو صد خانه کند خاکستر / خسک خشک چو هم صحبت اخگر گردد
گاهی یک خار و خاشاک خشک، هنگامی که با آتش همراه شود، میتواند دویست خانه را خاکستر کند.
کرکسان لاشه خورانند زبس تیره دلی / طوطیان را خورش آن به که زشکر گردد
کرکسان بر اثر تیرگی طبع و خوی خود لاشهخوارند، اما برای طوطیان بهتر است که خوراکشان از شکر باشد؛ هر موجودی متناسب با سرشت خود تغذیه میکند.
نه هر آن کو قدمی رفت به مقصد برسید / نه هر آن کو خبری گفت پیمبر گردد
هر کس که قدمی برداشت، الزاماً به مقصد نمیرسد و هر کس که خبری نقل کرد، پیامبر و صاحب حقیقت نمیشود.
تشنهٔ سوخته در خواب میبیند که همی
معنی بیتهای پایانی
در کنار دجله و پیرامون کوثر قرار گیرد.
آنچنان کن که به نیکیت مکافات دهند / چو گه داوری و نوبت کیفر گردد
چنان رفتار کن که هنگام داوری و رسیدن زمان کیفر، پاداش نیکیهایت را به تو بدهند.
مرو آزاد ،چو در دام تو صیدی باشد / مشو ایمن چو دلی از تو مکدر گردد
وقتی شکاری در دام تو گرفتار است، آزاد نرو و هنگامی که دلی از تو آزرده شده است، خود را ایمن مپندار.
توشه ی بخل میندوز که دود است و غبار / سوزن کینه مپرتاب که خنجر گردد
اندوختهای از بخل فراهم نکن، زیرا بخل سرانجام بیحاصل و نابودشدنی است؛ و کینهورزی نکن، چون کینه کوچک میتواند به دشمنی و آسیب بزرگ تبدیل شود.
نه هر آن غنچه که بشکفت گل سرخ شود / نه هر آن شاخه بررست صنوبر گردد
هر غنچهای که باز میشود، الزاماً گل سرخ نمیشود و هر شاخهای که میروید، صنوبر نخواهد شد؛ پس هر ظاهری را نباید نشانهٔ کمال دانست.
ز درازا و ز پهنا چه همی پرسی از آن / که چو پرگار به یک خط مدور گردد
چرا دربارهٔ درازا و پهنای آن میپرسی، در حالی که مانند خطی است که با پرگار به شکل دایره درآمده و اندازهٔ طول و عرض در آن معنایی ندارد؟
عقل استاد و معلم برود پاک از سر / تا که بی عقل و هُٰشی صاحب مشعر گردد
عقل، که استاد و آموزگار انسان است، از سر او کاملاً دور میشود تا کسی بیعقل و بیهوش صاحب اندیشه و شعور پنداشته شود.
جور مرغان کشد آن مرز که بر چینه بود / سنگ طفلان خورد آن شاخ که بَروَر گردد
مرزی که بر سر دیوار یا چینه قرار دارد، آماج آزار پرندگان میشود و شاخهای که میوهدار شود، هدف سنگپرانی کودکان قرار میگیرد؛ هر چیز برجستهای بیشتر در معرض آسیب است.
روسپی از کم و بیش آنچه کند گرد ،همه / صرف گلگونه و عطر و زر و زیور گردد
زن روسپی هرچه از کم و بیش درآمد خود گرد میآورد، همه را صرف آرایش، عطر، طلا و زیورآلات میکند.
گر که کار آگهی ،از بهر دلی کاری کن / تا که کار دل تو نیز میسر گردد
اگر از کار و چارهٔ امور آگاهی، برای دل کسی کاری انجام بده تا کار دل خودت نیز سامان یابد.
رهنوردی که به امید رهی می پوید / تیره رایی است گر از نیمه ی ره برگردد
مسافری که به امید رسیدن به مقصد راه میپیماید، اگر در میانهٔ راه بازگردد، از روی نادانی و بداندیشی چنین کرده است.
هیچ درزی نپسندد که بدین بیهدگی / دلق را آستر از دیبه ی ششتر گردد
هیچ خیاطی نمیپسندد که برای جامهای بیارزش، آستری از پارچهٔ گرانبهای ششتر فراهم شود؛ یعنی نباید چیز ارزشمند را برای کاری بیهوده مصرف کرد.
چرخ گوش تو بپیچاند اگر سر پیچی / خون چو آلوده شود، پاک به نشتر گردد
اگر سرپیچی کنی، روزگار تو را به سختی وادار خواهد کرد؛ همانگونه که خون آلوده تنها با نشتر زدن پاک میشود.
دیو را بر در دل دیدم و زان می ترسم / که زما بی خبر این ملک مسخر گردد
شیطان را بر آستانهٔ دل دیدم و از آن میترسم که بیآنکه آگاه باشیم، این سرزمین وجود ما را تسخیر کند.
دعوت نفس پذیرفتی و رفتی یکبار / بیم آن است که این وعده مکرر گردد
یک بار دعوت نفس را پذیرفتی و به دنبال آن رفتی؛ بیم آن میرود که این لغزش دوباره و بارها تکرار شود.
پاکی آموز به چشم و دل خود ،گر خواهی / که سرا پای وجود تو مطهر گردد
اگر میخواهی سراسر وجودت پاک و پاکیزه شود، چشم و دل خود را به پاکی و پاکنگری عادت بده.
هر که شاگردی سوداگر گیتی نکند / هرگز آگاه نه از نفع و نه از ضرر گردد
هرکس از جهان، که همچون بازرگانی سوداگر است، درس نیاموزد، هرگز از سود و زیان زندگی آگاه نخواهد شد.
دامن اوست پر از لولو و مرجان، پروین / که بی اندیشه در این بحر شناور گردد
ای پروین، دامن آن کسی از مروارید و مرجان پر است که بیتأمل و اندیشه در این دریای زندگی شناور میشود.
تفسیر کلی
پروین اعتصامی در این قصیده، فلک را نماد گردش بیپایان و دگرگونی همیشگی جهان میداند؛ جهانی که در آن نیکی و بدی، غم و شادی و همه حالات انسانی سرانجام دستخوش تغییر میشوند. گذر ماهها و شبها و جستوجوی بیحاصل نامهای بزرگی چون کیخسرو، دارا و اسکندر، ناپایداری قدرت و شکوه دنیوی را یادآور میشود. شاعر با تشبیه فلک به اسبی بیآرایش و کشتی بیلنگر، بیسامانی و بیهدفبودن گردش روزگار را برجسته میکند. پیام کلی شعر، هشدار درباره فریبندگی دنیا و تأکید بر گذرا بودن همه مظاهر هستی و عظمت انسانی است.



