مفردات سعدی شیرازی

دانی چه گفتهاند بنی عوف در عرب
نسل بریده به که موالید بیادب
***
خیری که برآیدت به توفیق از دست
در حق کسی کن که در او خیری هست
***
گر سفله به مال و جاه از آزاده به است
سگ نیز به صید از آدمیزاده به است
***
می میرم و همچنان نظر بر چپ و راست
تا آن که نظر در او توان کرد کجاست
***
کس نیست که مهر تو در او شاید بست
پس پیش تو ناچار کمر باید بست
***
دولت جاوید به طاعت در است
سود مسافر به بضاعت در است
***
گوینده را چه غم که نصیحت قبول نیست
گر نامه رد کنند گناه رسول نیست
***
رفتن چو ضرورت است و منزل بگذاشت
من خود ننهم دلی که بر باید داشت
***
هر که گوید کلاغ چون باز است
نشنوندش که دیدهها باز است
***
گر راه نمایی همه عالم راه است
ور دست نگیری هه عالم چاه است
***
خواهی که به طبعت همه کس دارد دوست
با هر که در اوفتی چنان باش که اوست
***
اگر بوّاب و سرهنگان هم از درگه برانندت
از آن بهتر که در پهلوی مجهولی نشانندت
***
این بار نه بانگ چنگ و نای و دهل است
کاین بار شکار شیر و جنگ مغول است
***
از روی نکو صبر نمی شاید کرد
لیکن نه به اختیار می باید کرد
***
از مایه ی بیسود نیاساید مرد
مار از دم خویش چند بتواند خورد
***
گمان مبر که جهان اعتماد را شاید
که بیعدم نبود هر چه در وجود آید
***
بیچاره که در میان دریا افتاد
مسکین چه کند که دست و پایی نزند
***
توان نان خورد اگر دندان نباشد
مصیبت آن بود که نان نباشد
***
چه کند مالک مختار که فرمان ندهد
چه کند بنده که سر بر خط فرمان ننهد
***
وقتی دل دوستان به جنگ آزارند
چندان که نه جای آشتی بگذارند
***
گفتم که برآید آبی از چاه امید
افسوس که دلو نیز در چاه افتاد
***
دروغی که حالی دلت خوش کند
به از راستی کت مشوش کند
***
غریب شهر کسان تا نبوده باشد مرد
از او درست نیاید غم غریبان خورد
***
سلطان که به منزل گدایان آید
گر بر سر بوریا نشیند شاید
***
در طالع من نیست که نزدیک تو باشم
میگویمت از دور دعا گر برسانند
***
نیافرید خدایت به خلق حاجتمند
به شکر نعمت حق در به روی خلق مبند
***
گر ز هفت آسمان گزند آید
راست بر عضو مستمند آید
***
در گرگ نگه مکن که بزغاله برد
یک روز ببینی که پلنگش بدرد
***
بشنو که من نصیحت پیران شنیدهام
پیش از تو خلق بوده و بعد از تو بودهاند
***
مرغ جایی رود که چینه بود
نه به جایی رود که چی نبود
***
خورشید که بر جامه ی درویش افتد
از بخت نگونش ابر در پیش افتد
***
تواضع گر چه محبوب است و فضل بیکران دارد
نباید کرد بیش از حد که هیبت را زیان دارد
***
نه هر بیرون که بپسندی درونش همچنان باشد
بسا حلوای صابونی که زهرش در میان باشد
***
سگ هم از کوچکی پلید بود
اصل ناپاک از او پدید بود
***
شادمانی مکن که دشمن مرد
تو هم از مرگ جان نخواهی برد
***
گر هیمه عود گردد و گر سنگ دُر شود
مشنو که چشم آدمی تنگ پر شود
***
هر که دندان به خویشتن بنهاد
خیر دیگر به کس نخواهد داد
***
بخت در اول فطرت چو نباشد مسعود
مقبل آن نیست که در حال بمیرد مولود
***
ناامید از در رحمت به کجا شاید رفت
یارب از هر چه خطا رفت هزار استغفار
***
سفله را قوت مده چندانکه مستولی شود
گرگ را چندان که دندان تیزتر ، خونریزتر
***
نهاد بد نپسندد خدای نیکوکار
امیر خفته و مردم ز ظلم او بیدار
***
بزرگی نماند بر آن پایدار
که مردم به چشمش نمایند خوار
***
چه داند خوابناک مست مخمور
که شب را چون به روز آورد رنجور
***
دو عاشق را به هم بهتر بود روز
دو هیزم را به هم خوشتر بود سوز
***
به شکر آنکه تو در خانهای و اهلت پیش
نظر دریغ مدار از مسافر درویش
***
جایی نرسد کس به توانایی خویش
الّا تو چراغ رحمتش داری پیش
***
زندهدل از مرده نصیحت نیوش
مردهدل از زنده نگیرد به گوش
***
یار بیگانه نگیرد هر که دارد یار خویش
ای که دستی چرب داری پیشتر دیوار خویش
***
کوتهنظران را نبود جز غم خویش
صاحب نظران را غم بیگانه و خویش
***
به کین دشمنان باطل میندیش
که این حیف است ظاهر بر تن خویش
***
گر خود همه عالم بگشایی تو به تیغ
چه سود که باز میگذاری به دریغ
***
مکن عمر ضایع به افسوس و حیف
که فرصت عزیز است و الوقت سیف
***
با هر کسی به مذهب وی باید اتفاق
شرط است یا موافقت جمع یا فراق
***
بد نه نیک است بیخلاف ولیک
مرد خالی نباشد از بد و نیک
***
ای پیک نامه بر که خبر میبری به دوست
یا لیت اگر به جای تو من بودمی رسول
***
هر که آمد بر خدای قبول
نکند هیچش از خدا مشغول
***
گر بلندت کسی دهد دشنام
به که ساکن دهی جواب سلام
***
خفتی و به خفتنت پراکنده شدیم
برخاستی و به دیدنت زنده شدیم
***
دلت خوش باد و چشم از بخت روشن
به کام دوستان و رغم دشمن
***
از بهر دل یکی به دست آوردن
مطبوع نباشد دگری آزردن
***
به نیکی و بدی آوازه در بسیط جهان
سه کس برند رسول و غریب و بازرگان
***
الهی عاقبت محمود گردان
به حق صالحان و نیکمردان
***
هر که با من بدست و با تو نکو
دل منه بر وفای صحبت او
***
صاحبدل نیک سیرت علامه
گو کفش دریده باش و خلقان جامه
***
کرم به جای فروماندگان چو نتوانی
مروت است نه چندان که خود فرومانی
***
ز خیرت خیر پیش آید بکن چندان که بتوانی
مکافات بدی کردن نمیگویم تو خود دانی
***
اگر بریان کند بهرام گوری
نه چون پای ملخ باشد ز موری
***
نداند آنکه درآورد دوستان از پای
که بیخلاف بجنبند دشمنان از جای
***
این باد و بروت و نخوت اندر بینی
آن روز که از عمل بیفتی بینی
***
آن گوی که طاقت جوابش داری
گندم نبری به خانه چون جو کاری
***
مردی نه به قوت است و شمشیرزنی
آن است که جوری که توانی نکنی
***
به پارسایی و رندی و فسق و مستوری
چو اختیار به دست تو نیست معذوری
***
می شنیدم به حسن چون قمری
چون بدیدم از آن تو خوبتری
***
چو نفس آرام میگیرد چه در قصری چه در غاری
چو خواب آمد چه بر تختی چه در پایان دیواری
***
شمع کز حد به در بیفروزی
بیم باشد که خانمان سوزی
***
تو با این لطف دلبندی چرا با ما نپیوندی
نقاب از بهر آن باشد که روی زشت بربندی
***
نقاب از بهر آن باشد که بربندند روی زشت
تو زیبایی به نام ایزد چرا باید که بربندی
***
از دست کسی بستده هر روز عطایی
معذور بدارندش یک روز جفایی
***
ای گرگ نگفتمت که روزی
بیچاره شوی به دست یوزی
***
کدام قوت و مردانگی و برنایی
که خشمگیری و با نفس خویش برنآیی
***
خدا را در فراخی خوان و در عیش و تن آسانی
نه چون کارت به جان آید خدا از جان و دل خوانی
***
گهی کاندر بلا مانی خدا خوانی …
چو بازت عافیت بخشد سر از طاعت بگردانی
***
و رب غلام صائم بطنه خلا
و میزانه من سوء فعلته امتلا
***
علیک سلام الله ما لاح کوکب
و ما طلعت زهر النجوم و تغرب
***
و کل بالغ او بالغ السعی فی دمی
اذا کان فی حی الحبیب حبیب
***
دع الجواری فی الداماء ساخرة
انّ الرواکد تحتاج المقاذیفا
***
سلام علیکم اهل بیت کرامة
و مقصد محتاج و مأمن خائف
***
و لو انّ حبا بالملام یزول
لسمعت افکا یفتریه عذول
***
تبعته العیون حیث تمشی
و علی مثله من العین یخشی
***
تلتقی ارضا بأرض و بدیل عن بدیل
انما یثقلنی من فضلکم قید الجمیل
***
کتبت لیبقی الذکر امم بعدی
فیاذا الجلال اغفر لکاتبه السعدی
مقدمه و فضای کلی
این ابیات در فضایی اخلاقی و اجتماعی، به نکوهش بیاصالتی و ناسپاسی و ستایش نیکیِ هدفمند میپردازند. شاعر با زبانی حکمتآمیز یادآور میشود که خیر و نیکی هنگامی ارزشمندتر است که به شایستگان و نیکوکاران برسد. در کنار این پند اخلاقی، بیت نخست نگرشی انتقادی به نسب و تربیت اجتماعی را بازتاب میدهد.
معنی بیتهای نخستین
دانی چه گفتهاند بنی عوف در عرب / نسل بریده به که موالید بیادب
میدانی بنیعوف در میان عرب چه گفتهاند؟ فرزندانی که از نسل نادرست باشند، از فرزندانی که بیادب و بیتربیتاند بهترند.
خیری که برآیدت به توفیق از دست / در حق کسی کن که در او خیری هست
هر خیری که به یاری خدا از دست تو برمیآید، دربارهٔ کسی انجام بده که شایستهٔ خیر و نیکی است.
گر سفله به مال و جاه از آزاده به است / سگ نیز به صید از آدمیزاده به است
اگر انسان فرومایه به سبب مال و مقام از مرد آزاده برتر باشد، پس سگ نیز در شکار کردن از انسان بهتر است.
می میرم و همچنان نظر بر چپ و راست / تا آن که نظر در او توان کرد کجاست
در حال مردن هستم و همچنان به چپ و راست مینگرم تا ببینم کسی که بتوان به او امید بست و نگاه کرد کجاست.
کس نیست که مهر تو در او شاید بست / پس پیش تو ناچار کمر باید بست
هیچکس نیست که بتوان محبت و اعتماد تو را در دل او جای داد؛ بنابراین ناچار باید در برابر تو آمادهٔ خدمت و فرمانبرداری شد.
دولت جاوید به طاعت در است / سود مسافر به بضاعت در است
خوشبختی و سعادت پایدار در فرمانبرداری از خداست، و سود و کامیابی مسافر نیز به توشه و امکانات او بستگی دارد.
گوینده را چه غم که نصیحت قبول نیست / گر نامه رد کنند گناه رسول نیست
سخنگو نباید از پذیرفته نشدن اندرز خود اندوهگین شود؛ اگر نامه را رد کنند، گناهی متوجه پیامرسان نیست.
رفتن چو ضرورت است و منزل بگذاشت / من خود ننهم دلی که بر باید داشت
چون رفتن ضروری است و باید منزل و جایگاه را ترک کرد، من دل خود را به چیزی نمیبندم که ناچار باید از آن جدا شوم.
هر که گوید کلاغ چون باز است / نشنوندش که دیدهها باز است
کسی که بگوید کلاغ مانند باز است، سخنش را نمیپذیرند؛ زیرا مردم چشم دارند و تفاوت آن دو را میبینند.
گر راه نمایی همه عالم راه است / ور دست نگیری هه عالم چاه است
اگر راهنمایی و هدایت کنی، همهٔ جهان راه نجات میشود؛ اما اگر دستگیری نکنی، تمام جهان مانند چاه و جایگاه هلاکت است.
خواهی که به طبعت همه کس دارد دوست / با هر که در اوفتی چنان باش که اوست
اگر میخواهی همه با میل و طبیعت تو دوست باشند، با هرکس که معاشرت میکنی، متناسب با رفتار و خوی او رفتار کن.
اگر بوّاب و سرهنگان هم از درگه برانندت / از آن بهتر که در پهلوی مجهولی نشانندت
اگر دربان و نگهبانان تو را از درگاه برانند، این بهتر از آن است که در کنار فردی ناشناس و بیارزش بنشانندت.
این بار نه بانگ چنگ و نای و دهل است / کاین بار شکار شیر و جنگ مغول است
این بار زمان شادی و نغمهخوانی نیست؛ زیرا این بار سخن از شکار شیر و جنگ با مغولان است.
از روی نکو صبر نمی شاید کرد / لیکن نه به اختیار می باید کرد
در برابر چهرهٔ زیبا نمیتوان شکیبایی کرد؛ اما ناچار باید این صبر را برخلاف میل و اختیار خود پیشه ساخت.
از مایه ی بیسود نیاساید مرد / مار از دم خویش چند بتواند خورد
انسان از سرمایهٔ بیفایده آسوده و بهرهمند نمیشود؛ همانگونه که مار تا چه اندازه میتواند از دم خودش تغذیه کند.
گمان مبر که جهان اعتماد را شاید / که بیعدم نبود هر چه در وجود آید
گمان نکن که جهان شایستهٔ اعتماد است؛ زیرا هر چیزی که به وجود میآید، سرانجام با نیستی و نابودی همراه است.
بیچاره که در میان دریا افتاد / مسکین چه کند که دست و پایی نزند
آن بیچارهای که در میان دریا افتاده است، چه کاری از او ساخته است جز آنکه دستوپا بزند و برای نجات خود بکوشد؟
توان نان خورد اگر دندان نباشد / مصیبت آن بود که نان نباشد
اگر دندان هم نباشد، بهگونهای میتوان نان خورد؛ مصیبت واقعی آن است که اصلاً نانی وجود نداشته باشد.
چه کند مالک مختار که فرمان ندهد / چه کند بنده که سر بر خط فرمان ننهد
صاحب اختیار اگر فرمان ندهد، از اختیار خود چه بهرهای میبرد؟ و بنده نیز اگر فرمانبرداری نکند، وظیفهٔ خود را انجام نداده است.
وقتی دل دوستان به جنگ آزارند / چندان که نه جای آشتی بگذارند
هنگامی که دوستان در دشمنی و آزار یکدیگر چنان پیش میروند که دیگر جایی برای آشتی باقی نمیگذارند، پیوند دوستی از میان میرود.
گفتم که برآید آبی از چاه امید / افسوس که دلو نیز در چاه افتاد
امید داشتم از چاه امید آبی به دست آید، اما افسوس که حتی دلو نیز در چاه افتاد و امید نجات از میان رفت.
دروغی که حالی دلت خوش کند / به از راستی کت مشوش کند
دروغی که اکنون دل تو را خوش کند، بهتر از راستیای است که تو را پریشان و اندوهگین سازد.
غریب شهر کسان تا نبوده باشد مرد / از او درست نیاید غم غریبان خورد
تا کسی خود در شهر بیگانگان غریب نشده باشد، نمیتواند بهدرستی اندوه و رنج دیگر غریبان را درک کند.
سلطان که به منزل گدایان آید / گر بر سر بوریا نشیند شاید
اگر پادشاهی به خانهٔ گدایان برود، شایسته و پذیرفتنی است که بر حصیر بنشیند و خود را با جایگاه آنان هماهنگ کند.
در طالع من نیست که نزدیک تو باشم / میگویمت از دور دعا گر برسانند
در سرنوشت من نیست که در کنار تو باشم؛ از دور با تو سخن میگویم و اگر کسی توانست، دعای مرا به تو برساند.
نیافرید خدایت به خلق حاجتمند / به شکر نعمت حق در به روی خلق مبند
خداوند تو را برای نیازمند شدن به مردم نیافریده است؛ پس به شکرانهٔ نعمت خدا، درِ خانهٔ خود را به روی مردم و نیازمندان نبند.
گر ز هفت آسمان گزند آید / راست بر عضو مستمند آید
اگر از هفت آسمان آسیبی برسد، مستقیماً بر اندام ناتوان و نیازمند فرود میآید؛ یعنی گرفتاران بیشتر از همه آسیب میبینند.
در گرگ نگه مکن که بزغاله برد / یک روز ببینی که پلنگش بدرد
به گرگ اعتماد نکن که بزغاله را برد؛ زیرا ممکن است روزی ببینی که همان گرگ را پلنگ میدرد و نابود میکند.
بشنو که من نصیحت پیران شنیدهام / پیش از تو خلق بوده و بعد از تو بودهاند
به سخن من گوش بده، زیرا من اندرز پیران را شنیدهام: پیش از تو نیز مردمانی بودهاند و پس از تو نیز خواهند آمد.
مرغ جایی رود که چینه بود / نه به جایی رود که چی نبود
پرنده به جایی میرود که در آن دانه و خوراک باشد، نه به جایی که هیچ غذایی وجود نداشته باشد.
خورشید که بر جامه ی درویش افتد
اگر تابش خورشید بر جامهٔ درویشی بیفتد، آن جامه از نور و گرمای خورشید بهرهمند میشود؛ یعنی ارزش و آبروی ظاهری میتواند از پرتو لطف و عنایت دیگری پدید آید.
معنی بیتهای میانی
از بخت نگونش ابر در پیش افتد
کسی که بختی تیره و نگون داشته باشد، حتی ابر و موانع نیز در برابر راه او قرار میگیرند.
تواضع گر چه محبوب است و فضل بیکران دارد / نباید کرد بیش از حد که هیبت را زیان دارد
اگرچه فروتنی بسیار پسندیده و ارزشمند است، نباید در آن زیادهروی کرد؛ زیرا افراط در تواضع از شکوه و هیبت انسان میکاهد.
نه هر بیرون که بپسندی درونش همچنان باشد / بسا حلوای صابونی که زهرش در میان باشد
هر چیزی که ظاهر پسندیدهای دارد، الزاماً باطن خوبی ندارد؛ چهبسا چیزی که از بیرون شیرین و دلپذیر به نظر برسد، اما درونش زیانآور و زهرآگین باشد.
سگ هم از کوچکی پلید بود / اصل ناپاک از او پدید بود
آدم بدسرشت از همان کودکی نشانههای پلیدی خود را نشان میدهد؛ زیرا بدی او از سرشت و اصل ناپاکش سرچشمه میگیرد.
شادمانی مکن که دشمن مرد / تو هم از مرگ جان نخواهی برد
از مرگ دشمن شادمان مباش، زیرا تو نیز سرانجام از مرگ رهایی نخواهی یافت.
گر هیمه عود گردد و گر سنگ دُر شود / مشنو که چشم آدمی تنگ پر شود
اگر هیزم به عود و سنگ به مروارید تبدیل شود، باز هم چشم آزمند انسان از حرص و طمع سیر نمیشود.
هر که دندان به خویشتن بنهاد / خیر دیگر به کس نخواهد داد
کسی که از سر خودخواهی همهچیز را برای خویش بخواهد و به دیگران آسیب برساند، دیگر خیر و نفعی به کسی نمیرساند.
بخت در اول فطرت چو نباشد مسعود / مقبل آن نیست که در حال بمیرد مولود
اگر کسی از آغاز زندگی بخت نیک نداشته باشد، صرفاً زندهماندن و رسیدن به دنیا او را سعادتمند و کامیاب نمیکند.
ناامید از در رحمت به کجا شاید رفت / یارب از هر چه خطا رفت هزار استغفار
انسان گناهکار نباید از رحمت خدا ناامید شود؛ بلکه باید برای همه خطاهای گذشته بسیار توبه و استغفار کند.
سفله را قوت مده چندانکه مستولی شود / گرگ را چندان که دندان تیزتر ، خونریزتر
به فرومایه آنقدر قدرت نده که بر دیگران مسلط شود؛ همانگونه که هرچه دندان گرگ تیزتر باشد، خونریزتر و خطرناکتر است.
نهاد بد نپسندد خدای نیکوکار / امیر خفته و مردم ز ظلم او بیدار
خداوند نیکوکار، سرشت بد و رفتار ستمگرانه را نمیپسندد؛ چه بسیار که امیری در خواب است، اما مردم از ستم او آرام و قرار ندارند.
بزرگی نماند بر آن پایدار / که مردم به چشمش نمایند خوار
بزرگی و شکوه برای کسی پایدار نمیماند که مردم او را خوار و بیارزش بدانند.
چه داند خوابناک مست مخمور / که شب را چون به روز آورد رنجور
آدم مست و بیخبر نمیداند شب را چگونه به صبح رسانده است، اما هنگام بیداری و رنجوری، آثار آن را درمییابد.
دو عاشق را به هم بهتر بود روز / دو هیزم را به هم خوشتر بود سوز
همنشینی و با هم بودن برای دو عاشق خوشتر است؛ همانطور که دو قطعه هیزم در کنار هم بهتر و گرمتر میسوزند.
به شکر آنکه تو در خانهای و اهلت پیش / نظر دریغ مدار از مسافر درویش
چون خود در خانه و در کنار خانوادهات آسودهای، از مسافر فقیر و بیپناه روی برنگردان و به او توجه و یاری کن.
جایی نرسد کس به توانایی خویش / الّا تو چراغ رحمتش داری پیش
هیچکس تنها با توانایی خویش به جایگاه مطلوب نمیرسد، مگر آنکه چراغ رحمت و عنایت الهی پیش روی او باشد.
زندهدل از مرده نصیحت نیوش / مردهدل از زنده نگیرد به گوش
انسان هوشیار و دلآگاه از پند حتی از مردگان نیز بهره میگیرد، اما آدم بیخبر و مردهدل از سخن زندگان هم پند نمیپذیرد.
یار بیگانه نگیرد هر که دارد یار خویش / ای که دستی چرب داری پیشتر دیوار خویش
کسی که یار و دوست خود را دارد، نباید به بیگانه دل ببندد؛ و ای توانگر و صاحبنعمت، پیش از دیگران به نزدیکان و همسایگان خود کمک کن.
کوتهنظران را نبود جز غم خویش / صاحب نظران را غم بیگانه و خویش
تنگنظران فقط به مشکلات خود میاندیشند، اما خردمندان هم نگران خویشاند و هم درد و گرفتاری دیگران را در نظر دارند.
به کین دشمنان باطل میندیش / که این حیف است ظاهر بر تن خویش
برای انتقام از دشمنان، اندیشه و توان خود را تباه نکن؛ زیرا پرداختن به کینهجویی زیانی است که ظاهر و زندگی خود انسان را فرسوده میکند.
گر خود همه عالم بگشایی تو به تیغ / چه سود که باز میگذاری به دریغ
اگر با شمشیر همه جهان را فتح کنی، اما سرانجام آن را با حسرت از دست بگذاری، این پیروزی چه سودی خواهد داشت؟
مکن عمر ضایع به افسوس و حیف / که فرصت عزیز است و الوقت سیف
عمر خود را با افسوس و کارهای بیهوده تلف نکن، زیرا فرصت بسیار ارزشمند است و زمان همچون شمشیر برنده و گذراست.
با هر کسی به مذهب وی باید اتفاق / شرط است یا موافقت جمع یا فراق
باید با هرکس مطابق باور و روش خودش رفتار کرد؛ یا باید با جمع و عقیده آنان همراه شد یا از آنان جدا گشت.
بد نه نیک است بیخلاف ولیک / مرد خالی نباشد از بد و نیک
بدون شک بدی نیکو نیست، اما هیچ انسانی کاملاً از بدی و نیکی خالی نیست و هرکس آمیزهای از هر دو دارد.
ای پیک نامه بر که خبر میبری به دوست / یا لیت اگر به جای تو من بودمی رسول
ای پیک و نامهرسانی که برای دوست من خبر میبری، ای کاش به جای تو خودم پیامرسان و رساننده این خبر بودم.
هر که آمد بر خدای قبول / نکند هیچش از خدا مشغول
کسی که نزد خداوند پذیرفته و محبوب باشد، هیچ چیز او را از یاد و بندگی خدا غافل نمیکند.
گر بلندت کسی دهد دشنام / به که ساکن دهی جواب سلام
اگر کسی از جایگاهی بالاتر به تو دشنام داد، بهتر است با آرامش و بزرگواری پاسخ او را با سلام بدهی، نه با ناسزا.
خفتی و به خفتنت پراکنده شدیم / برخاستی و به دیدنت زنده شدیم
وقتی خوابیدی، ما با دوری و نبودنت پریشان شدیم؛ و هنگامی که برخاستی و تو را دیدیم، دوباره جان و نشاط گرفتیم.
دلت خوش باد و چشم از بخت روشن / به کام دوستان و رغم دشمن
امیدوارم دلت شاد و چشمت به بخت روشن باشد، زندگیات مطابق خواست دوستانت پیش برود و دشمنانت ناکام بمانند.
از بهر دل یکی به دست آوردن / مطبوع نباشد دگری آزردن
برای به دست آوردن دل یک نفر، پسندیده نیست که شخص دیگری را برنجانی.
به نیکی و بدی آوازه در بسیط جهان / سه کس برند رسول و غریب و بازرگان
سه گروه در جهان بیشتر به نیکی یا بدی شهرت مییابند و آوازهشان را به جاهای گوناگون میبرند: فرستاده، مسافر غریب و بازرگان.
الهی عاقبت محمود گردان
خدایا، سرانجام کار ما را نیکو و پسندیده قرار بده.
معنی بیتهای پایانی
به حق صالحان و نیکمردان
به حرمت و برکت انسانهای شایسته و نیکوکار.
هر که با من بدست و با تو نکو / دل منه بر وفای صحبت او
کسی که با من بدرفتار و با تو خوشرفتار است، به وفاداری و دوستی او اعتماد نکن.
صاحبدل نیک سیرت علامه / گو کفش دریده باش و خلقان جامه
انسان صاحبدل و نیکسرشت را باید بزرگ دانست، هرچند کفشهایش پاره و لباسش کهنه باشد.
کرم به جای فروماندگان چو نتوانی / مروت است نه چندان که خود فرومانی
به درماندگان کمک کن، اما نه آنقدر که خودت نیز گرفتار و درمانده شوی؛ جوانمردی باید همراه با اعتدال باشد.
ز خیرت خیر پیش آید بکن چندان که بتوانی / مکافات بدی کردن نمیگویم تو خود دانی
هرچه میتوانی نیکی کن، زیرا نیکی تو به خیر و نتیجهای نیک میانجامد؛ درباره پیامد بدی کردن نیز خودت آگاهی.
اگر بریان کند بهرام گوری / نه چون پای ملخ باشد ز موری
اگر بهرام گور غذایی را بریان کند، باز ارزش آن به اندازه لقمه کوچک مورچهای نیست؛ هر چیز به اندازه و جایگاه خود ارزش دارد.
نداند آنکه درآورد دوستان از پای / که بیخلاف بجنبند دشمنان از جای
کسی که دوستان خود را از میان برمیدارد نمیداند که دشمنان بیدرنگ به جنبش درمیآیند.
این باد و بروت و نخوت اندر بینی / آن روز که از عمل بیفتی بینی
این تکبر و غرور را در خود میبینی، اما روزی که از کار و توان بیفتی، حقیقت خود را خواهی شناخت.
آن گوی که طاقت جوابش داری / گندم نبری به خانه چون جو کاری
سخنی بگو که توان پاسخگویی به پیامد آن را داشته باشی؛ زیرا هرچه بکاری همان را درو میکنی.
مردی نه به قوت است و شمشیرزنی / آن است که جوری که توانی نکنی
مردانگی به زور بازو و شمشیرزنی نیست؛ مرد آن است که با وجود توانایی، ستم نکند.
به پارسایی و رندی و فسق و مستوری / چو اختیار به دست تو نیست معذوری
اگر اختیار و انتخاب در دست تو نباشد، در پارسایی یا رندی و گناه یا پوشیدگی، معذوری.
می شنیدم به حسن چون قمری / چون بدیدم از آن تو خوبتری
شنیده بودم که در زیبایی همچون قمری هستی، اما وقتی تو را دیدم، دیدم از آن هم زیباتری.
چو نفس آرام میگیرد چه در قصری چه در غاری / چو خواب آمد چه بر تختی چه در پایان دیواری
وقتی نفس آرام گیرد، قصر و غار تفاوتی ندارد؛ و هنگامی که خواب بیاید، تخت و کنار دیوار یکسان است.
شمع کز حد به در بیفروزی / بیم باشد که خانمان سوزی
اگر شمع را بیش از اندازه روشن و شعلهور کنی، بیم آن میرود که خانه و زندگی را به آتش بکشد.
تو با این لطف دلبندی چرا با ما نپیوندی / نقاب از بهر آن باشد که روی زشت بربندی
تو با این همه لطف و زیبایی، چرا به ما نمیپیوندی؟ نقاب برای پوشاندن چهره زشت است.
نقاب از بهر آن باشد که بربندند روی زشت / تو زیبایی به نام ایزد چرا باید که بربندی
نقاب را برای پوشاندن چهره زشت میزنند؛ تو که به لطف خدا زیبایی، چرا باید چهرهات را بپوشانی؟
از دست کسی بستده هر روز عطایی / معذور بدارندش یک روز جفایی
کسی که هر روز از دیگری بخشش و عطا دریافت کرده است، اگر یک روز در حق او کوتاهی کند، باید عذرش را پذیرفت.
ای گرگ نگفتمت که روزی / بیچاره شوی به دست یوزی
ای گرگ، مگر به تو نگفته بودم که روزی گرفتار و درمانده به دست یوز خواهی شد؟
کدام قوت و مردانگی و برنایی / که خشمگیری و با نفس خویش برنآیی
چه قدرت و مردانگیای است که بر دیگران خشم بگیری، اما نتوانی با نفس سرکش خود مبارزه کنی؟
خدا را در فراخی خوان و در عیش و تن آسانی / نه چون کارت به جان آید خدا از جان و دل خوانی
در روزگار آسایش و فراخی خدا را بخوان، نه فقط هنگامی که گرفتار میشوی و کار به سختی و جانکاهی میرسد.
گهی کاندر بلا مانی خدا خوانی … / چو بازت عافیت بخشد سر از طاعت بگردانی
گاهی در گرفتاری خدا را میخوانی، اما چون دوباره سلامت و آسایش یافتـی، از عبادت و فرمانبرداری روی میگردانی.
و رب غلام صائم بطنه خلا / و میزانه من سوء فعلته امتلا
چه بسیار روزهداری که شکمش خالی است، اما ترازوی اعمالش بر اثر کردار بد سنگین و پر شده است.
علیک سلام الله ما لاح کوکب / و ما طلعت زهر النجوم و تغرب
تا هنگامی که ستارهای پدیدار است و ستارگان درخشان طلوع و غروب میکنند، سلام خدا بر تو باد.
و کل بالغ او بالغ السعی فی دمی / اذا کان فی حی الحبیب حبیب
هر کس که به کشتن من یا تلاش برای ریختن خونم برسد، اگر در محله محبوب من محبوبی باشد، چنین خواهد کرد.
دع الجواری فی الداماء ساخرة / انّ الرواکد تحتاج المقاذیفا
کنیزکان را در آبهای آرام به تمسخر رها کن، زیرا آبهای ساکن به پاروها نیاز دارند.
سلام علیکم اهل بیت کرامة / و مقصد محتاج و مأمن خائف
سلام بر شما، ای خاندان بزرگوار؛ شما مقصد نیازمندان و پناهگاه بیمناکان هستید.
و لو انّ حبا بالملام یزول / لسمعت افکا یفتریه عذول
اگر عشق با سرزنش از میان میرفت، سخنان ناروا و تهمتهای سرزنشگران را میشنیدم و عشق از دل میرفت.
تبعته العیون حیث تمشی / و علی مثله من العین یخشی
چشمها هرجا که او میرود دنبالش میروند، و برای کسی مانند او باید از چشمزخم بیم داشت.
تلتقی ارضا بأرض و بدیل عن بدیل / انما یثقلنی من فضلکم قید الجمیل
زمین با زمین و جانشین با جانشین دیدار میکند؛ تنها چیزی که مرا سنگین و گرفتار میکند، بند محبت و احسان شماست.
کتبت لیبقی الذکر امم بعدی / فیاذا الجلال اغفر لکاتبه السعدی
این نوشته را نگاشتم تا یاد و نامم پس از من برای نسلها باقی بماند؛ ای صاحب شکوه، سعدیِ نویسنده آن را بیامرز.
نتیجهگیری
شاعر بر نیکوکاری، شایستهگزینی و برتری گوهر انسانی بر مال و جاه تأکید میکند و هشدار میدهد که ارزش آدمی به کردار و شایستگی اوست، نه به ظاهر و مقام.



