خلیلی الهدی انجی و اصلح

سعدی-مثنوی شماره 1
خلیلی الهدی انجی و اصلح
ولکن من هداه الله افلح
نصیحت نیکبختان گوش گیرند
حکیمان پند درویشان پذیرند
کسس اثهن داراغت خاطر بریزت
که تختی عاقلی ده بار ایزت
من استضعفت لاتغلظ علیه
من استأسرت لاتکسر یدیه
چه نیکو گفت در پای شتر مور
که ای فربه مکن بر لاغران زور
که منعم تی مبر کول اتخ درویش
کشایش می نیی دنبل مزش نیش
دع استنقاص من طال احترامه
فقوسالدهر لم تفرغ سهامه
جراحت بند باش ار میتوانی
تو را نیز ار بیندازد چه دانی
موات این دهر اسراری پشت
نه هم سین پیرانه کمان بر کس ای کشت
تأدب تستقم لاطف تقدم
تواضع ترتفع لاتعل تندم
که دوران فلک بسیار بوده ست
که بخشوده ست و دیگر در ربوده ست
نه کت تفسیر وفق خواندستی بهشت
بسم دی که سوری ماند و بیده بدشت
لیعف المهتدی عن سؤ من ضل
ولا تستهزکم من قائم زل
منم کافتادگان را بد نگفتم
که ترسیدم که روزی خود بیفتم
که مسکین اوست و خدا تو بهری ست
مخن شرلی بدان چنداکی بکریست
متی زرت الفتی غبا اجلک
فلا تکثر حبیبک لا یملک
ز بسیار آمدن عزت بکاهد
چو کم بینند خاطر بیش خواهد
عزیزی کت مناش هر دم مدوپش
که صحبت هم ملال آردبش از بش
تمیر فی فقیر یشتهی الزاد
ولا تحسد غنیا قدره زاد
وگر گویند آن جاه و محل بین
تو پای روستایی در وحل بین
تخه ترش روی کت برغ خوان نیست
تزان مسکی خبر هن کش خه نان نیست
تلقفت الشوا و النقل بعده
سل الجوعان کیف الخبز وحده
بپرس آن را که جسم از فاقه خون است
که قدر نعمت او داند که چون است
غرش نان هاجی از حلوای تیز است
نن تهی گلشکر هن کت تکیز است
افق یا من تلهی حول منقل
عن الحطاب فی واد عقنقل
فقیر از بهر نان بر در دعاخوان
تو میتندی که مرغم نیست بر خوان
چه داند آن کس سه نح خورده ست و تفته ست
که مسکینی و سرما گسنه خفته ست
تحب المال لو احببت قدم
و ان خلفت محبوسا تندم
منه گر عقل داری در تن و هوش
اگر مردی ده و بخش و خور و پوش
تواکی بیفتی از هنجار و رسته
پشیمان بی کم نخوردم توشه نسته
صرفت العمر فی تحصیل مالک
تفکر یا معنی فی مآلک
کسی از زرع دنیا خوشه برداشت
که چندی خورد و چندی توشه برداشت
که بپسندت کی م خوذ از غصه نکشتم
که کردم گرد و نخوردم نبخشم
بهاء الوجه مع خبث النفوس
کمصباح علی قبرالمجوس
به گور گبر ماند زاهد زور
درون مردار و بیرون مشک و کافور
کعارف باد بی کاند سرجمه کفو
اکار جهومتت کش در به از تو
متی عاشرت محلوق العوارض
اذا قالوا لک اکفر لاتعارض
مرو با ژندهپوشان شام و شبگیر
چو رفتی در بغل نه دست تدبیر
خان تردم دوت کت خون خوفا کند
کنا کس خورده دیگ تهی چه فا کند
وجد یا صاح و اکفف من ملامه
لعل القوم فیهم ذو کرامه
مگو در نفس درویشان هنر نیست
که گرد مردیذست هم زیشان به در نیست
کاحسان نکند فاهر بی اصولی
شنه میان هم بجت صاحب قبولی
نعما قال خیاط بموصل
لمأجور له قدر ففصل
سخن سهل است بر طرف زبان گفت
نگه کن کاین سخن هر جا توان گفت
غر از مو میشنی فا هر کس مگوی راز
کحبغی میبری زوتر هذنداز
خفی السر لاتودع خلیلک
حذارا منه ان ینسی جمیلک
مگو با دوست میگویم چه باک است
که گر دشمن شود بیم هلاک است
تو از دشمن بترسی غافل از دوست
که عیش دشمن سوب اس سست توست
یقول الزاجرانی لا تلاعب
اذا لم تحتمل بسط الملاعب
چه خوش گفت آن پسر با یار طناز
تو در نی بستهای آتش مینداز
کرکمی دی کش ای روز خوبی گفت
مزم طش کت قلاشی نتوان اشنفت
ان استحسنت هذا القول بعدی
قل اللهم نور قبر سعدی
چه باشد گر ز رحمت پارسایی
کند در کار درویشی دعایی
کخیرت باد از این معنی کت اشنفت
بگی رحمت و سعدی باکش ای گفت
معنی بیتهای نخستین
خلیلی الهدی انجی و اصلح / ولکن من هداه الله افلح
ای پیامبر هدایت و اصلاح، راهنمایی کن؛ اما کسی که خدا او را هدایت کند، رستگار خواهد شد.
نصیحت نیکبختان گوش گیرند / حکیمان پند درویشان پذیرند
سعادتمندان به نصیحت گوش میدهند و خردمندان پند تهیدستان را نیز میپذیرند.
کسس اثهن داراغت خاطر بریزت / که تختی عاقلی ده بار ایزت
کسی که اندوه و آشفتگی را از خاطر خود دور کند، به جایگاه عقل و آرامش میرسد.
من استضعفت لاتغلظ علیه / من استأسرت لاتکسر یدیه
با کسی که ناتوان شده است درشتی مکن و دست کسی را که گرفتار و اسیر شده است مشکن.
چه نیکو گفت در پای شتر مور / که ای فربه مکن بر لاغران زور
مورچهای که در پای شتر بود، چه نیکو گفت: ای نیرومند و فربه، بر ناتوانان زور مگو.
که منعم تی مبر کول اتخ درویش / کشایش می نیی دنبل مزش نیش
توانگر نباید بر تهیدست ستم کند؛ زیرا ممکن است روزگار دگرگون شود و گزند ستم به خود او بازگردد.
دع استنقاص من طال احترامه / فقوسالدهر لم تفرغ سهامه
کسی را که روزگار به او حرمت و فرصت داده است خوار مشمار، زیرا تیرهای روزگار هنوز به پایان نرسیدهاند.
جراحت بند باش ار میتوانی / تو را نیز ار بیندازد چه دانی
اگر میتوانی، زخم و آسیب دیگران را درمان کن؛ چه میدانی، شاید روزی خودت نیز گرفتار و زمینگیر شوی.
موات این دهر اسراری پشت / نه هم سین پیرانه کمان بر کس ای کشت
روزگار رازهای نهفته و شگفتیهای بسیار دارد و هیچکس از تیرهای کمان پیر و دیرینهٔ آن در امان نیست.
تأدب تستقم لاطف تقدم / تواضع ترتفع لاتعل تندم
با ادب باش تا استوار شوی و با مهربانی پیش برو؛ فروتنی کن تا بلندمرتبه شوی و گردنکشی مکن تا پشیمان نشوی.
که دوران فلک بسیار بوده ست / که بخشوده ست و دیگر در ربوده ست
گردش آسمان بسیار دگرگون شده است؛ گاهی بخشیده و گاهی آنچه را داده، دوباره بازگرفته است.
نه کت تفسیر وفق خواندستی بهشت / بسم دی که سوری ماند و بیده بدشت
اگر معنای این سخن را دریابی، بهشت را خواهی شناخت؛ اما مقصود دقیق مصراع دوم روشن نیست.
لیعف المهتدی عن سؤ من ضل / ولا تستهزکم من قائم زل
آنکه هدایت یافته است، از بدی گمراهان درگذرد و کسی را که لغزیده است، مسخره نکند.
منم کافتادگان را بد نگفتم / که ترسیدم که روزی خود بیفتم
من هرگز به افتادگان بد نگفتم، زیرا ترسیدم که روزی خودم نیز گرفتار سقوط و درماندگی شوم.
که مسکین اوست و خدا تو بهری ست / مخن شرلی بدان چنداکی بکریست
آنکس که نیازمند است، به خدا پناه دارد؛ اما معنای دقیق مصراع دوم روشن نیست.
متی زرت الفتی غبا اجلک / فلا تکثر حبیبک لا یملک
هرگاه دوستت را گاهگاه دیدار میکنی، دیدار را بسیار مکن تا محبت او به ملال و دلزدگی نینجامد.
ز بسیار آمدن عزت بکاهد / چو کم بینند خاطر بیش خواهد
آمدوشد بسیار از ارج و احترام میکاهد؛ اما وقتی کسی را کمتر ببینند، اشتیاق و توجه بیشتری به او پیدا میکنند.
عزیزی کت مناش هر دم مدوپش / که صحبت هم ملال آردبش از بش
هر عزیز و گرامیای را اگر پیوسته و بیوقفه ببینی، مصاحبت بسیار سرانجام موجب ملال و دلزدگی میشود.
تمیر فی فقیر یشتهی الزاد / ولا تحسد غنیا قدره زاد
تهیدستی را ببین که آرزوی غذا دارد و به ثروتمندی که روزی بیشتری یافته است حسد مبر.
وگر گویند آن جاه و محل بین / تو پای روستایی در وحل بین
اگر از مقام و جایگاه کسی سخن گفتند، به گرفتاری و فرو رفتن پای روستایی در گل نیز توجه کن؛ زیرا دنیا برای همه یکسان نمیماند.
تخه ترش روی کت برغ خوان نیست / تزان مسکی خبر هن کش خه نان نیست
با آنکه سفرهات رنگین نیست، ترشرویی مکن؛ زیرا تهیدستی که از نان خبری ندارد، معنای دقیق این سخن را بهتر درمییابد.
تلقفت الشوا و النقل بعده / سل الجوعان کیف الخبز وحده
پس از خوردن کباب و خوراکهای گوناگون، از گرسنه بپرس که نان خالی چه مزهای دارد.
بپرس آن را که جسم از فاقه خون است / که قدر نعمت او داند که چون است
از کسی بپرس که بدنش از گرسنگی ناتوان و رنجور شده است؛ زیرا او بهتر از هرکس قدر نعمت را میداند.
غرش نان هاجی از حلوای تیز است / نن تهی گلشکر هن کت تکیز است
برای گرسنه، نان خشک از شیرینی و حلوا گواراتر است؛ اما معنای دقیق مصراع دوم روشن نیست.
افق یا من تلهی حول منقل / عن الحطاب فی واد عقنقل
ای کسی که کنار منقل سرگرم و بیخبر نشستهای، از هیزمشکنی که در درهای دشوار گرفتار است غافل مباش.
فقیر از بهر نان بر در دعاخوان / تو میتندی که مرغم نیست بر خوان
فقیری برای بهدست آوردن نان بر در خانهها دعا میخواند، اما تو با بیاعتنایی میگویی که مرغی بر سفرهام نیست.
چه داند آن کس سه نح خورده ست و تفته ست / که مسکینی و سرما گسنه خفته ست
کسی که سیر خورده و در گرما آسوده است، چه میداند که تهیدست و گرسنه در سرما خوابیدن چه رنجی دارد؟
«»
معنی بیتهای پایانی
تحب المال لو احببت قدم / و ان خلفت محبوسا تندم
اگر مال را دوست داری، آن را پیشاپیش برای آخرت بفرست؛ زیرا اگر مال را به جا بگذاری و خود بروی، پشیمان خواهی شد.
منه گر عقل داری در تن و هوش / اگر مردی ده و بخش و خور و پوش
اگر خرد و اندیشه داری، از مال خود استفاده کن؛ اگر مرد هستی، ببخش و از آن برای خوردن و پوشیدن بهره ببر.
تواکی بیفتی از هنجار و رسته / پشیمان بی کم نخوردم توشه نسته
تا زمانی که از دنیا نرفتهای و از آن رهایی نیافتهای، توشهای فراهم کن؛ وگرنه پشیمان میشوی که چرا چیزی نخوردم و توشهای برنداشتم.
صرفت العمر فی تحصیل مالک / تفکر یا معنی فی مآلک
عمر خود را در گردآوردن مال صرف کردی؛ اکنون در سرانجام و نتیجه کار خویش بیندیش.
کسی از زرع دنیا خوشه برداشت / که چندی خورد و چندی توشه برداشت
از کشتزار دنیا کسی بهرهمند میشود که بخشی از محصول آن را مصرف کند و بخشی را برای سفر آخرت ذخیره سازد.
که بپسندت کی م خوذ از غصه نکشتم / که کردم گرد و نخوردم نبخشم
معنی این دو مصراع به سبب آشفتگی و افتادگی واژهها بهطور کامل روشن نیست؛ ظاهراً درباره گردآوردن مال، نخوردن و نبخشیدن آن و گرفتار شدن به اندوه است.
بهاء الوجه مع خبث النفوس / کمصباح علی قبرالمجوس
زیبایی چهره همراه با پلیدی درون، مانند چراغی بر گور گبران است؛ ظاهری روشن دارد، اما جایگاهش پلید و بیارزش است.
به گور گبر ماند زاهد زور / درون مردار و بیرون مشک و کافور
زاهد ریاکار مانند گور گبر است: درونش همچون مردار آلوده است، اما ظاهر خود را با مشک و کافور آراسته نشان میدهد.
کعارف باد بی کاند سرجمه کفو / اکار جهومتت کش در به از تو
معنی این دو مصراع به سبب آشفتگی شدید متن روشن نیست.
متی عاشرت محلوق العوارض / اذا قالوا لک اکفر لاتعارض
هرگاه با کسی معاشرت کردی که از عوارض و آلودگیها پیراسته است، و به تو گفتند کافر شو، با آنان ستیزه و مخالفت مکن.
مرو با ژندهپوشان شام و شبگیر / چو رفتی در بغل نه دست تدبیر
با ژندهپوشان در هنگام شب و سحر همراه مشو؛ زیرا اگر با آنان رفتی، دیگر برای چارهاندیشی و تدبیر دستت بسته خواهد بود.
خان تردم دوت کت خون خوفا کند / کنا کس خورده دیگ تهی چه فا کند
معنی این دو مصراع به سبب نادرستی و آشفتگی واژهها روشن نیست.
وجد یا صاح و اکفف من ملامه / لعل القوم فیهم ذو کرامه
ای دوست، شادی کن و از سرزنش دست بردار؛ شاید در میان آن گروه، شخصی بزرگوار و صاحب کرامت باشد.
مگو در نفس درویشان هنر نیست / که گرد مردیذست هم زیشان به در نیست
مگو که در وجود درویشان هنری نیست؛ چهبسا مردانگی و بزرگواری از میان آنان پدید آید.
کاحسان نکند فاهر بی اصولی / شنه میان هم بجت صاحب قبولی
معنی این دو مصراع به سبب آشفتگی متن روشن نیست.
نعما قال خیاط بموصل / لمأجور له قدر ففصل
خیاطی در موصل سخن نیکویی گفت: کسی که مزد میگیرد، ارزش و اندازهای دارد و باید کار را بهدرستی و کامل انجام دهد.
سخن سهل است بر طرف زبان گفت / نگه کن کاین سخن هر جا توان گفت
گفتن سخن بر زبان آسان است؛ اما ببین که آیا هر سخنی را میتوان در هر جا و نزد هر کسی گفت یا نه.
غر از مو میشنی فا هر کس مگوی راز / کحبغی میبری زوتر هذنداز
معنی این دو مصراع به سبب آشفتگی و ناخوانایی متن روشن نیست؛ مضمون کلی ظاهراً درباره راز نگفتن با هر کس است.
خفی السر لاتودع خلیلک / حذارا منه ان ینسی جمیلک
راز پنهان خود را حتی نزد دوستت نیز به امانت مگذار؛ زیرا بیم آن میرود که خوبیها و نیکیهای تو را فراموش کند.
مگو با دوست میگویم چه باک است / که گر دشمن شود بیم هلاک است
مگو که این راز را به دوستم میگویم و ترسی ندارم؛ زیرا اگر دوستت دشمن شود، ممکن است رازت سبب نابودی و هلاکتت گردد.
تو از دشمن بترسی غافل از دوست / که عیش دشمن سوب اس سست توست
تو از دشمن میترسی، در حالی که از دوست غافلی؛ زیرا خوشی و آسودگی دشمن ممکن است پایه و پشتوانه زندگی تو را سست کند.
یقول الزاجرانی لا تلاعب / اذا لم تحتمل بسط الملاعب
سرزنشکننده به من میگوید: بازی و شوخی مکن، هنگامی که توان تحمل گستردگی و پیامدهای بازی را نداری.
چه خوش گفت آن پسر با یار طناز / تو در نی بستهای آتش مینداز
آن جوان به یار شوخ و نازنین چه نیکو گفت: وقتی در نی بستهای، در آن آتش نیفکن؛ یعنی کاری را که توان تحمل پیامدش را نداری آغاز مکن.
کرکمی دی کش ای روز خوبی گفت / مزم طش کت قلاشی نتوان اشنفت
معنی این دو مصراع به سبب آشفتگی شدید و ناخوانایی متن روشن نیست.
ان استحسنت هذا القول بعدی / قل اللهم نور قبر سعدی
اگر پس از من این سخن را پسندیدی، بگو: خدایا، قبر سعدی را نورانی کن.
چه باشد گر ز رحمت پارسایی / کند در کار درویشی دعایی
چه میشود اگر پارسایی از روی رحمت برای کار و حال درویشی دعا کند؟
کخیرت باد از این معنی کت اشنفت / بگی رحمت و سعدی باکش ای گفت
این معنا که شنیدی برایت خیر و نیکی باد؛ رحمت خدا بر سعدی باد که چنین سخنی گفت.
«»
تفسیر کلی
این ابیات بر ارزش هدایت الهی و پذیرش پند و اندرز تأکید میکند و رستگاری را در بهرهمندی از راهنماییهای درست میداند. سعدی نیکبختان و حکیمان را کسانی معرفی میکند که سخن خیرخواهانه، حتی اگر از زبان درویشان باشد، با گوش جان میپذیرند. در ادامه، شاعر انسان را از ستم به ناتوانان و شکستن حرمت اسیران برحذر میدارد. پیام کلی شعر آن است که خردمندی با فروتنی، شنیدن نصیحت و رعایت عدالت و مهربانی در برابر ضعیفان همراه است.



