یارب تو هر چه بهتر و نیکوترش بده

سعدی-قطعه شماره 189
یارب تو هر چه بهتر و نیکوترش بده
این شهریار عادل و سالار سروران
توفیق طاعتش ده و پرهیز معصیت
هرچ آن تو را پسند نیاید بر او مران
از شر نفس و فتنه ی خلقش نگاه دار
یا رب به حق سیرت پاک پیمبران
بعد از دعا نصیحت درویش بیغرض
نیکش بود که نیک تامل کند در آن
دانی که دیر زود به جای تو دیگری
حادث شود چنان که تو بر جای دیگران
بیدار باش و مصلحت اندیش و خیر کن
درویش دست گیر و خردمند پروران
این خاک نیست گر به تامل نظر کنی
چشم است و روی و قامت زیبای دلبران
نوشیروان کجا شد و دارا و یزدگرد
گردان شاهنامه و خانان و قیصران
بسیار کس بر او بگذشته ست روزگار
اکنون که بر تو میگذرد نیک بگذران
جز نام نیک و بد چه شنیدی که بازماند
از دور ملک دادگران و ستمگران
عدل اختیار کن که به عالم نبردهاند
بهتر ز نام نیک بضاعت مسافران
خواهی که مهتری و بزرگی به سر بری
خالی مباش یک نفس از حال کهتران
دذنیا نیرزد آن که پریشان کند دلی
گر مقبلی به گوش مکن قول مدبران
این پنج روزه مهلت دنیا به هوش باش
تا دلشکستهای نکند بر تو دل گران
از من شنو نصیحت خالص که دیگری
چندین دلاوری نکند بر دلاوران
نیک اختران نصیحت سعدی کنند گوش
گر بشنوی سبق بری از سعد اختران
بادا همیشه بر سر عمرت کلاه بخت
در پیشت ایستاده کمر بسته چاکران
تا آن زمان که پیکر ما هست بر فلک
خالی مباد مجلست از ماه پیکران
معنی بیتهای شعر
یارب تو هر چه بهتر و نیکوترش بده / این شهریار عادل و سالار سروران
خدایا، هر خیر و نیکی را که بهتر و شایستهتر است، به این پادشاه عادل و بزرگِ فرمانروایان عطا کن.
توفیق طاعتش ده و پرهیز معصیت / هرچ آن تو را پسند نیاید بر او مران
به او توفیق بندگی و فرمانبرداری از خودت بده و از گناه دورش بدار؛ و هرچه را نمیپسندی، بر او روا مدار.
از شر نفس و فتنه ی خلقش نگاه دار / یا رب به حق سیرت پاک پیمبران
خدایا، او را به حرمت سیرت پاک پیامبران، از شر نفس اماره و فتنه و آشوب مردم حفظ کن.
بعد از دعا نصیحت درویش بیغرض / نیکش بود که نیک تامل کند در آن
پس از دعا، این اندرز درویشی بیغرض است؛ شایسته است که مخاطب در آن با دقت بسیار بیندیشد.
دانی که دیر زود به جای تو دیگری / حادث شود چنان که تو بر جای دیگران
میدانی که دیر یا زود شخص دیگری جای تو را خواهد گرفت، همانگونه که تو جای دیگران را گرفتهای.
بیدار باش و مصلحت اندیش و خیر کن / درویش دست گیر و خردمند پروران
هوشیار و دوراندیش باش، کار خیر انجام بده، به نیازمندان یاری برسان و خردمندان را پرورش بده.
این خاک نیست گر به تامل نظر کنی / چشم است و روی و قامت زیبای دلبران
اگر با دقت بنگری، این جهان خاکی را تنها خاک نخواهی دید؛ بلکه آن را سرشار از چشم و چهره و قامت زیبای دلبران مییابی.
نوشیروان کجا شد و دارا و یزدگرد / گردان شاهنامه و خانان و قیصران
نوشیروان، دارا، یزدگرد، پهلوانان شاهنامه، خانها و قیصران کجا رفتند؟ همه از میان رفتند و اثری از قدرتشان نماند.
بسیار کس بر او بگذشته ست روزگار / اکنون که بر تو میگذرد نیک بگذران
روزگار بر افراد بسیاری گذشته است؛ اکنون که نوبت تو رسیده، آن را به نیکی و شایستگی سپری کن.
جز نام نیک و بد چه شنیدی که بازماند / از دور ملک دادگران و ستمگران
از دوران پادشاهی دادگران و ستمگران، جز نام نیک یا بد چه چیزی باقی مانده است؟
عدل اختیار کن که به عالم نبردهاند / بهتر ز نام نیک بضاعت مسافران
عدالت را برگزین؛ زیرا مسافران این جهان هیچ توشهای بهتر از نام نیک با خود نبردهاند.
خواهی که مهتری و بزرگی به سر بری / خالی مباش یک نفس از حال کهتران
اگر میخواهی بزرگی و سروریات پایدار بماند، حتی یک لحظه از رسیدگی به حال زیردستان و فرودستان غافل مباش.
دذنیا نیرزد آن که پریشان کند دلی / گر مقبلی به گوش مکن قول مدبران
دنیا ارزش آن را ندارد که دل کسی را پریشان و آزرده کنی؛ و اگر کامیاب و خوشبختی، به سخن بداندیشان گوش مده.
این پنج روزه مهلت دنیا به هوش باش / تا دلشکستهای نکند بر تو دل گران
در این فرصت کوتاه و گذرای دنیا هوشیار باش تا دل کسی را نشکنی و انسان آزردهای از تو رنجیدهخاطر نشود.
از من شنو نصیحت خالص که دیگری / چندین دلاوری نکند بر دلاوران
این اندرز خالصانه را از من بشنو؛ زیرا کمتر کسی میتواند مانند یک دلیر، اینگونه شجاعانه به دلیران پند بدهد.
نیک اختران نصیحت سعدی کنند گوش / گر بشنوی سبق بری از سعد اختران
خوشاقبالان به پند سعدی گوش میسپارند؛ اگر تو نیز آن را بشنوی، از نیکبختترین مردم پیشی خواهی گرفت.
بادا همیشه بر سر عمرت کلاه بخت / در پیشت ایستاده کمر بسته چاکران
امیدوارم در تمام زندگی، بخت و سعادت بر سر تو باشد و خدمتکاران آماده و فرمانبردار در پیشگاهت بایستند.
تا آن زمان که پیکر ما هست بر فلک / خالی مباد مجلست از ماه پیکران
تا زمانی که پیکر ما بر روی زمین و زیر آسمان باقی است، امیدوارم مجلس تو هیچگاه از زیبارویان و دلبران خالی نباشد.
پیام و مفهوم اصلی
پیام اصلی شعر، دعا برای پادشاهی عادل و نیکرفتار و درخواست توفیق بندگی، دوری از گناه، مصونیت از وسوسههای نفس و فتنههای مردم و پایبندی او به سیرت پاک پیامبران است؛ سعدی در پایان نیز با بیغرضی و خیرخواهی، حاکم را به تأمل در نصیحت درویشان و پذیرش سخنان درست فرامیخواند.



