شمع بخواهد نشست بازنشین ای غلام

معنی بیت‌های شعر

شمع بخواهد نشست بازنشین ای غلام / روی تو دیدن به صبح روز نماید تمام

ای غلام، شمع نزدیک است خاموش شود؛ بنشین و درنگ کن، زیرا دیدن روی تو صبح مرا کامل و روشن می‌کند.

مطرب یاران برفت ساقی مستان بخفت / شاهد ما برقرار مجلس ما بردوام

نوازنده‌ها رفته‌اند و ساقیِ مستان خوابیده است، اما معشوق ما همچنان حاضر و مجلس ما پابرجاست.

بلبل باغ سرای صبح نشان می‌دهد / وز در ایوان بخاست بانگ خروسان بام

بلبل باغ آمدن صبح را خبر می‌دهد و از درِ ایوان بانگ خروس‌های سحر برخاسته است.

ما به تو پرداختیم خانه و هرچ اندر اوست / هر چه پسند شماست بر همه عالم حرام

ما خانه و هرچه در آن است به تو سپرده‌ایم؛ هرچه تو بپسندی، برای همه جهانیان جز تو ممنوع و حرام است.

خواهیم آزاد کن خواه قویتر ببند / مثل تو صیاد را کس نگریزد ز دام

اگر می‌خواهی ما را آزاد کن و اگر می‌خواهی بندمان را محکم‌تر کن؛ هیچ‌کس از دام صیادی مانند تو نمی‌تواند بگریزد.

هر که در آتش نرفت بی‌خبر از سوز ماست / سوخته داند که چیست پختن سودای خام

هرکس در آتش عشق نسوخته باشد، از درد و سوز ما بی‌خبر است؛ تنها سوخته می‌داند که پخته شدن آرزوی خام و عشق ناپخته یعنی چه.

اولم اندیشه بود تا نشود نام زشت / فارغم اکنون ز سنگ چون بشکستند جام

در آغاز نگران بودم که نام و آوازه‌ام بد نشود؛ اما اکنون، چون جام را با سنگ شکسته‌اند، دیگر از آن بیم و اندیشه فارغ شده‌ام.

سعدی اگر نام و ننگ در سر او شد چه شد / مرد ره عشق نیست که‌ش غم ننگ است و نام

اگر نام و ننگ در اندیشه سعدی جای گرفته است، چه اهمیتی دارد؟ کسی که در راه عشق گام می‌نهد، نباید نگران نام و ننگ باشد.

«»

پیام و مفهوم اصلی

پیام اصلی غزل، ستایش زیبایی و حضور دل‌انگیز یار و بیان دلباختگی و تسلیم کامل عاشق در برابر اوست؛ با فرا رسیدن صبح و خاموشی شمع و پایان یافتن بزم، چهره و وجود معشوق همچنان مایهٔ دوام و شکوه مجلس باقی می‌ماند و عاشق اعلام می‌کند که همهٔ هستی و دارایی خود را به او بخشیده است، چنان‌که هرچه یار بپسندد برای او ارزشمند و برای دیگران دست‌نیافتنی و حرام خواهد بود.