به هیچ باغ نبود آن درخت مانندش

سعدی-سایر اشعار
شماره 22
به هیچ باغ نبود آن درخت مانندش
که تندباد اجل بیدریغ برکندش
به دوستی جهان بر که اعتماد کند
که شوخ دیده نظر با کسی ست هر چندش
به لطف خویش خدایا روان او خوش دار
بدان حیات بکن زین حیات خرسندش
نمرد سعد ابوبکر سعد بن زنگی
که هست سایه ی امیدوار فرزندش
گر آفتاب بشد سایه همچنان باقی ست
بقای اهل حرم باد و خویش و پیوندش
همیشه سبز و جوان باد در حدیقه ی ملک
درخت دولت بیخآور برومندش
یکی دعای تو گفتم یکی دعای عدوت
بگویم آن را گر نیک نیست مپسندش
هر آن که پای خلاف تو در رکیب آورد
به خانه باز رود اسب بیخداوندش
معنی بیتهای شعر
به هیچ باغ نبود آن درخت مانندش / که تندباد اجل بیدریغ برکندش
در هیچ باغی درختی مانند او وجود نداشت؛ اما سرانجام تندباد مرگ بیرحمانه او را از جا برکند.
به دوستی جهان بر که اعتماد کند / که شوخ دیده نظر با کسی ست هر چندش
چه کسی میتواند به دوستی و وفاداری جهان اعتماد کند؟ زیرا جهانِ بیوفا با هرکس که باشد، نگاه و رفتارش ناپایدار و فریبنده است.
به لطف خویش خدایا روان او خوش دار / بدان حیات بکن زین حیات خرسندش
خدایا، به لطف خود روح او را شاد و آرام بدار و با بخشیدن زندگی جاودان، او را از این زندگی دنیا خرسند کن.
نمرد سعد ابوبکر سعد بن زنگی / که هست سایه ی امیدوار فرزندش
سعد ابوبکر سعد بن زنگی نمرده است، زیرا فرزند امیدوار و شایستهاش یاد و نام او را زنده نگه میدارد.
گر آفتاب بشد سایه همچنان باقی ست / بقای اهل حرم باد و خویش و پیوندش
اگر خورشید از میان برود، سایه همچنان باقی میماند؛ پس خاندان، نزدیکان و خویشاوندان او پایدار و برقرار باد.
همیشه سبز و جوان باد در حدیقه ی ملک / درخت دولت بیخآور برومندش
در باغ پادشاهی، درخت دولت و اقبال او همیشه سبز و جوان و ریشهدار و پربار باد.
یکی دعای تو گفتم یکی دعای عدوت / بگویم آن را گر نیک نیست مپسندش
یک دعا برای تو کردم و دعایی نیز برای دشمنت؛ اگر آن دعا نیکو نیست، بگو تا آن را نپسندی.
هر آن که پای خلاف تو در رکیب آورد / به خانه باز رود اسب بیخداوندش
هرکس که در برابر تو سر به مخالفت بردارد، سرانجام اسبش بیصاحب به خانه بازمیگردد و خود او نابود میشود.
تفسیر کلی
شاعر با تصویر درختی یگانه که به دست تندباد اجل از ریشه برکنده میشود، از مرگ نابهنگام و فقدان انسانی ارزشمند سخن میگوید. او بیوفایی و ناپایداری جهان را یادآور میشود و نشان میدهد که نمیتوان به دوستی و دلبستگیهای دنیوی اعتماد کامل داشت. سپس با لحنی نیایشگونه از خداوند میخواهد روح درگذشته را آرام و شادمان گرداند و او را از حیات جاودان بهرهمند سازد. بیت پایانی نیز با اشاره به نام سعد ابوبکر سعد بن زنگی، یاد او را در عرصه سخن و خاطره ماندگار میداند.



