آن روی بین که حسن بپوشید ماه را

سعدی-سایر اشعار
شماره 2
آن روی بین که حسن بپوشید ماه را
وآن دام زلف و دانه ی خال سیاه را
من سرو را قبا نشنیدم دگر که بست
بر فرق آفتاب ندیدم کلاه را
گر صورتی چنین به قیامت برآورند
فاسق هزار عذر بگوید گناه را
یوسف شنیدهای که به چاهی اسیر ماند
این یوسفی ست بر زنخ آورده چاه را
با دوستان خویش نگه میکند چنانک
سلطان نگه کند به تکبّر سپاه را
در هر قدم که مینهد آن سرو راستین
حیف است اگر به دیده نروبند راه را
من صبر بیش از این نتوانم ز روی او
چند احتمال کوه توان بود کاه را
ای خفته کآه سینه ی بیدار نشنوی
عیبش مکن که درد دلی باشد آه را
سعدی حدیث مستی و فریاد عاشقی
دیگر مکن که عیب بود خانقاه را
دفتر ز شعرِ گفته بشوی و دگر مگوی
الّا دعای دولت سلجوقشاه را
یارب دوام عمر دهش تا به قهر و لطف
بدخواه را جزا دهد و نیکخواه را
وندر گلوی دشمن دولت کند چو میخ
فرّاش او طناب در بارگاه را
مقدمه و فضای کلی
این شعر از سعدی در ستایش زیبایی یار و جلوههای دلفریب چهره او سروده شده است. شاعر با بهرهگیری از تصویرهایی چون ماه، زلف، خال و سرو، فضای شعر را آکنده از شور عاشقانه و تحسین جمال معشوق میکند. زبان شعر لطیف، خیالانگیز و سرشار از تشبیهات هنرمندانه است.
معنی بیتهای شعر
آن روی بین که حسن بپوشید ماه را / وآن دام زلف و دانه ی خال سیاه را
به چهرهای بنگر که زیباییاش ماه را پنهان کرده است، و به دام زلف و خال سیاهش نگاه کن.
من سرو را قبا نشنیدم دگر که بست / بر فرق آفتاب ندیدم کلاه را
دیگر نشنیدهام که سرو قبایی پوشیده باشد و بر سر آفتاب نیز کلاهی ندیدهام؛ یعنی زیبایی یار از هر سرو و خورشیدی برتر است.
گر صورتی چنین به قیامت برآورند / فاسق هزار عذر بگوید گناه را
اگر در قیامت چهرهای چنین زیبا پدیدار شود، گناهکار برای گناه خود هزار عذر خواهد آورد.
یوسف شنیدهای که به چاهی اسیر ماند / این یوسفی ست بر زنخ آورده چاه را
یوسف را شنیدهای که در چاهی گرفتار شد؛ اما این یوسفِ زیبارو چاهی بر چانه خود دارد، یعنی گودی زنخدانش همچون چاه است.
با دوستان خویش نگه میکند چنانک / سلطان نگه کند به تکبّر سپاه را
او به دوستان خود چنان با غرور نگاه میکند که سلطان با تکبر به سپاه خویش مینگرد.
در هر قدم که مینهد آن سرو راستین / حیف است اگر به دیده نروبند راه را
آن سروِ راستقامت در هر گامی که برمیدارد، دریغ است که عاشقان راه نگاه خود را بر او ببندند و از دیدنش محروم شوند.
من صبر بیش از این نتوانم ز روی او / چند احتمال کوه توان بود کاه را
من دیگر نمیتوانم در برابر دیدن چهره او شکیبایی کنم؛ چه اندازه میتوان کوه را کاه پنداشت و این رنج را ناچیز شمرد؟
ای خفته کآه سینه ی بیدار نشنوی / عیبش مکن که درد دلی باشد آه را
ای کسی که در خواب غفلتی و آه دل بیداران را نمیشنوی، آه آنان را سرزنش مکن؛ زیرا آه، نشانه درد و رنج درونی است.
سعدی حدیث مستی و فریاد عاشقی / دیگر مکن که عیب بود خانقاه را
ای سعدی، دیگر از مستی و فریاد عاشقی سخن مگو؛ زیرا چنین سخنانی در خانقاه عیب و ناپسند شمرده میشود.
دفتر ز شعرِ گفته بشوی و دگر مگوی / الّا دعای دولت سلجوقشاه را
دفتر شعرهای گفتهشده را بشوی و دیگر سخنی مگو، مگر دعای خیر برای دولت سلجوقشاه.
یارب دوام عمر دهش تا به قهر و لطف / بدخواه را جزا دهد و نیکخواه را
خدایا عمر او را دراز کن تا با خشم و مهربانی، بدخواهان را کیفر دهد و نیکخواهان را پاداش بخشد.
وندر گلوی دشمن دولت کند چو میخ / فرّاش او طناب در بارگاه را
و خدمتگزار او طناب دار را همچون میخی در گلوی دشمن دولت فروکوبد.
نتیجهگیری
سعدی در این شعر با ستایش زیبایی بیمانند یار، چهره و زلف او را برتر از ماه و خورشید میداند و چنان فریبندگیای برای آن تصویر میکند که حتی گناهکاران نیز در برابرش عذر موجهی خواهند داشت.



