چنین می گفت شاگردی به مکتب

ایرج میرزا – مثنوی شماره 16
شکوه ی شکوه
چنین می گفت شاگردی به مکتب
که این مکتب چه تاریکست یارب
نباشد جز همان تاریک دیوار
همان لوح سیاه تیره و تار
همان درس و همان بحث مبیّن
همان تکلیف و آن جای معیّن
همیشه این کتاب و این قلمدان
همین دفتر که در پیش است و دیوان
نشاید خواند این را زندگانی
کسالت باشد این نه شادمانی
معلم در جوابش این چنین گفت
که باشد حال تو با حال من جفت
همین منبر مرا همواره در زیر
کنم هر صبحگه این درس تکریر
نباشد جز همان قیل و همان قال
همان تعلیم صرف و نحو اطفال
چه اطفالی که با این جمله تدریس
نمی دانند جز تزویر و تلبیس
چنان تنبل به وقت درس خواندن
که هم خود را کسل سازد و هم من
به شاگرد و معلم بار بسیار
به گردن هست و باید برد ناچار
معنی بیتهای شعر
چنین می گفت شاگردی به مکتب
که این مکتب چه تاریکست یارب
شاگردی در مدرسه میگفت: خدایا، این مدرسه چقدر تاریک و دلگیر است!
نباشد جز همان تاریک دیوار
همان لوح سیاه تیره و تار
در اینجا چیزی جز دیوارهای تاریک و لوح سیاه و گرفته وجود ندارد.
همان درس و همان بحث مبیّن
همان تکلیف و آن جای معیّن
همیشه همان درسها، بحثهای روشن و توضیحدادهشده، تکلیفهای تکراری و همان جای ثابت وجود دارد.
همیشه این کتاب و این قلمدان
همین دفتر که در پیش است و دیوان
همیشه همین کتاب، همین قلمدان و همین دفتر و کتابی که پیش روی ماست، دیده میشود.
نشاید خواند این را زندگانی
کسالت باشد این نه شادمانی
این زندگی یکنواخت و خستهکننده را نمیتوان زندگی واقعی نامید؛ زیرا سراسر ملال است، نه شادی.
معلم در جوابش این چنین گفت
که باشد حال تو با حال من جفت
معلم در پاسخ گفت: حال و روز تو با حال و روز من یکسان و همانند است.
همین منبر مرا همواره در زیر
کنم هر صبحگه این درس تکریر
من نیز همیشه پشت همین منبر هستم و هر صبح همین درس را تکرار میکنم.
نباشد جز همان قیل و همان قال
همان تعلیم صرف و نحو اطفال
در کار من نیز چیزی جز گفتوگوهای تکراری و آموزش دستور زبان عربی به کودکان نیست.
چه اطفالی که با این جمله تدریس
نمی دانند جز تزویر و تلبیس
این کودکان، با وجود همه این آموزشها، جز فریبکاری و نیرنگ چیزی نمیآموزند.
چنان تنبل به وقت درس خواندن
که هم خود را کسل سازد و هم من
آنها هنگام درس خواندن چنان تنبل و بیحوصلهاند که هم خودشان خسته و کسل میشوند و هم مرا خسته میکنند.
به شاگرد و معلم بار بسیار
به گردن هست و باید برد ناچار
بر دوش شاگرد و معلم مسئولیتها و دشواریهای فراوانی است که ناچار باید آنها را تحمل کنند.
تفسیر کلی
در این شعر، شاگرد از یکنواختی و تاریکی فضای مکتب و تکرار خستهکنندهٔ درسها، تکالیف و ابزار آموزشی شکایت میکند. تکرار واژههایی مانند «همان» و «همین» حس ملال، سکون و گرفتارشدن در چرخهای بیپایان را بهخوبی منتقل کرده است. ایرج میرزا با زبانی ساده و طنزآمیز، نظام آموزشی خشک و بیروح زمان خود را به نقد میکشد؛ نظامی که در آن آموزش بیشتر به حفظ کردن و تکرار محدود شده است. این ابیات همچنین بازتاب روحیهٔ نوجوانی است که خواهان تازگی، پویایی و رهایی از محدودیتهای مکتب است.



