نشنیده‌ام که ماهی بر سر نهد کلاهی

معنی بیت‌های شعر

نشنیده‌ام که ماهی بر سر نهد کلاهی
یا سرو با جوانان هرگز رود به راهی

هرگز نشنیده‌ام که ماهی کلاه بر سر بگذارد یا سرو با جوانان همراه و هم‌راه شود؛ یعنی زیبایی و قامت تو در میان زیبارویان بی‌مانند است.

سرو بلند بستان با این همه لطافت
هر روزش از گریبان سر برنکرد ماهی

سرو بلند و لطیفِ باغ، با همه زیبایی‌اش، هرگز چهره‌ای چون ماه از گریبانش سر برنیاورده است؛ یعنی هیچ‌کس مانند تو زیبایی و قامت دل‌آرا ندارد.

گر من سخن نگویم در حسن اعتدالت
بالات خود بگوید زین راست‌تر گواهی

اگر من درباره تناسب و زیبایی اندام تو سخن نگویم، خودِ قامت موزونت گواهی‌ای روشن‌تر و راست‌تر بر زیبایی تو خواهد بود.

روزی چو پادشاهان خواهم که برنشینی
تا بشنوی ز هر سو فریاد دادخواهی

آرزو دارم روزی مانند پادشاهان بر تخت بنشینی تا از هر سو فریاد دادخواهی ستمدیدگان را بشنوی.

با لشکرت چه حاجت رفتن به جنگ دشمن
تو خود به چشم و ابرو بر هم زنی سپاهی

برای رفتن به جنگ دشمن نیازی به لشکر نداری؛ زیرا تنها با اشاره چشم و ابرو می‌توانی سپاهی را به حرکت درآوری یا از پا درآوری.

خیلی نیازمندان بر راهت ایستاده
گر می‌کنی به رحمت در کشتگان نگاهی

نیازمندان بسیاری در راه تو ایستاده‌اند؛ اگر از سر مهر و رحمت نگاهی به این کشتگان عشق بیفکنی، آنان را نجات خواهی داد.

ایمن مشو که رویت آیینه‌ایست روشن
تا کی چنین بماند وز هر کناره آهی

به روشنایی و زیبایی چهره‌ات مغرور و آسوده مباش؛ زیرا این زیبایی پایدار نیست و سرانجام از هر سو آه و افسوس برخواهد آمد.

گویی چه جرم دیدی تا دشمنم گرفتی
خود را نمی‌شناسم جز دوستی گناهی

گویی از من گناهی دیده‌ای که با من دشمن شده‌ای؛ اما من جز دوست داشتن تو، گناه دیگری برای خود نمی‌شناسم.

ای ماه سرو قامت شکرانه سلامت
از حال زیردستان می‌پرس گاه گاهی

ای محبوب ماه‌چهره و سروقامت، برای شکرگزاریِ سلامت و نعمت خویش، گاه‌گاهی از حال زیردستان و نیازمندان خود باخبر شو.

شیری در این قضیت کهتر شده ز موری
کوهی در این ترازو کمتر شده ز کاهی

در این داوری و ماجرا، شیری از مورچه کوچک‌تر شمرده شده و کوهی در ترازوی عدالت از کاه کم‌وزن‌تر به حساب آمده است؛ یعنی داوری به‌کلی ناعادلانه و وارونه است.

ترسم چو بازگردی از دست رفته باشم
وز رستنی نبینی بر گور من گیاهی

می‌ترسم وقتی بازگردی، من از دنیا رفته باشم و بر گورم حتی گیاهی سبز نبینی؛ یعنی ممکن است آن‌قدر دیر بیایی که دیگر مرا زنده نیابی.

سعدی به هر چه آید گردن بنه که شاید
پیش که داد خواهی از دست پادشاهی

ای سعدی، هرچه از سوی پادشاه بر تو می‌آید، بپذیر؛ زیرا اگر از او ستمی ببینی، نزد چه کسی می‌توانی دادخواهی کنی؟