رهروان را عشق بس باشد دلیل
حافظ-غزل مشکوک شماره 16
رهروان را عشق بس باشد دلیل
آب چشم اندر رهش کردم سبیل
موج اشک ما کی آرد در حساب
آن که کشتی راند بر خون قتیل
بی می و مطرب به فردوسم مخوان
راحتی فی الراح لا فی السلسبیل
اختیاری نیست بدنامی من
ضلنی فی العشق من یهدی السبیل
آتش روی بتان در خود مزن
ورنه در آتش گذر کن چون خلیل
یا بنه بر خود که مقصد گم کنی
یا منه پای اندرین ره بی‌دلیل
با رسوم پیلبانان یاد گیر
یا مده هندوستان با یاد پیل
یا مکش بر چهره نیل عاشقی
یا فرو بر جامه ی تقوی به نیل
حافظا گر معنیی داری بیار
ورنه دعوی نیست غیر از قال و قیل
معنی بیت های نخستین
۱. رهروان را عشق بس باشد دلیل / آب چشم اندر رهش کردم سبیل:
برای سالکان راه، عشق به تنهایی دلیل و راهنما کافیست. من نیز اشکهایم را در این مسیر نهاده‌ام. حافظ اشاره می‌کند که در مسیر عشق، اشک و سوز دل خود نشانه‌ای از صدق راه است.
۲. موج اشک ما کی آرد در حساب / آن که کشتی راند بر خون قتیل:
کیست که امواج اشک ما را به حساب آرد؟ همان که کشتی بر خون شهیدان می‌راند. این بیت به ناچیز شمرده شدن رنج عاشقان در پیشگاه معشوق اشاره دارد.
۳. بی می و مطرب به فردوسم مخوان / راحتی فی الراح لا فی السلسبیل:
مرا بدون می و نوازنده به بهشت مخوان، چرا که آرامش من در شراب است نه در آب زلال. حافظ به صراحت ترجیح می‌دهد لذتهای زمینی را بر نعمات بهشتی.
۴. اختیاری نیست بدنامی من / ضلنی فی العشق من یهدی السبیل:
بدنامی من از اختیارم خارج است، همان کس که راهنمای راه بود مرا در عشق گمراه کرد. شاعر به اجبار و جبری که عشق بر او تحمیل کرده اشاره می‌کند.
معنی بیت های پایانی
۵. آتش روی بتان در خود مزن / ورنه در آتش گذر کن چون خلیل:
آتش زیبایی بتان را در خود مینداز، وگرنه مانند ابراهیم در آتش گذر کن. این بیت هشدار می‌دهد که عشق زمینی می‌تواند سوزاننده باشد.
۶. یا بنه بر خود که مقصد گم کنی / یا منه پای اندرین ره بی‌دلیل:
یا بار سفر ببند که مقصد گم می‌کنی، یا پا در این راه بی‌دلیل منه. حافظ به دوگانگی و تردید در مسیر عشق اشاره می‌کند.
۷. با رسوم پیلبانان یاد گیر / یا مده هندوستان با یاد پیل:
یا روش فیلبانان را بیاموز، یا هندوستان را با یاد فیل رها کن. این بیت مثلی است درباره لزوم یادگیری اصول هر کار قبل از اقدام به آن.
۸. یا مکش بر چهره نیل عاشقی / یا فرو بر جامه ی تقوی به نیل:
یا رنگ عاشقی بر چهره مکش، یا جامه تقوا را در نیل (رنگ) فرو بر. حافظ به دوگانگی میان ظاهر و باطن اشاره می‌کند.
۹. حافظا گر معنیی داری بیار / ورنه دعوی نیست غیر از قال و قیل:
ای حافظ، اگر حقیقتی داری بیان کن، وگرنه ادعای تو جز گفت و گوی بی‌اساس نیست. این بیت خودانتقادی شاعر از سطحی‌نگری در شعر است.
تفسیر شعر
غزلیات مشکوک حافظ شیرازی – ادبستان شعر پارسی
واژگان دشوار : مصراع بیت ها ابیات تحلیل بررسی همراه با معنا مفهوم شعر شرح کامل توضیح.