شاه شمشادقدان خسرو شیرین دهنان
حافظ-غزل شماره 387
شاه شمشادقدان خسرو شیرین دهنان
که به مژگان شکند قلب همه صف شکنان
مست بگذشت و نظر بر من درویش انداخت
گفت ای چشم و چراغ همه شیرین سخنان
تا کی از سیم و زرت کیسه تهی خواهد بود
بنده ی من شو و برخور ز همه سیم تنان
کمتر از ذره نه‌ای پست مشو مهر بورز
تا به خلوتگه خورشید رسی چرخ زنان
بر جهان تکیه مکن ور قدحی می داری
شادی زهره جبینان خور و نازک بدنان
پیر پیمانه کش من که روانش خوش باد
گفت پرهیز کن از صحبت پیمان شکنان
دامن دوست به دست آر و ز دشمن بگسل
مرد یزدان شو و فارغ گذر از اهرمنان
با صبا در چمن لاله سحر می‌گفتم
که شهیدان که‌اند این همه خونین کفنان
گفت حافظ من و تو محرم این راز نه‌ایم
از می لعل حکایت کن و شیرین دهنان
معنی و تفسیر بیت های نخستین:
۱. شاه شمشادقدان خسرو شیرین دهنان / که به مژگان شکند قلب همه صف شکنان
حافظ در این بیت از معشوق به عنوان شاه شمشادقدان (بلندقامتان) و خسرو شیرین‌دهنان (زیبا‌سخنان) یاد می‌کند که با مژگان خود قلب همه صف‌شکنان (دلیران) را می‌شکند. این بیت نشان‌دهنده زیبایی و جذابیت معشوق است.
۲. مست بگذشت و نظر بر من درویش انداخت / گفت ای چشم و چراغ همه شیرین سخنان
حافظ در این بیت از معشوقی سخن می‌گوید که مست از کنار او گذشت و به درویش (حافظ) نگاهی انداخت و او را “چشم و چراغ همه شیرین‌سخنان” خطاب کرد. این بیت نشان‌دهنده لطف و توجه معشوق به عاشق است.
۳. تا کی از سیم و زرت کیسه تهی خواهد بود / بنده ی من شو و برخور ز همه سیم تنان
حافظ در این بیت از معشوقی سخن می‌گوید که به او می‌گوید: “تا کی کیسه‌ات از سیم و زر تهی خواهد بود؟ بنده من شو و از همه ثروتمندان بهره ببر.” این بیت نشان‌دهنده بی‌اعتباری ثروت دنیوی و ارزش عشق و بندگی معشوق است.
۴. کمتر از ذره نه‌ای پست مشو مهر بورز / تا به خلوتگه خورشید رسی چرخ زنان
حافظ در این بیت از ما می‌خواهد که کمتر از ذره نیستیم و نباید خود را پست بدانیم، بلکه باید مهر بورزیم تا به خلوتگاه خورشید (جایگاه بلند) برسیم. این بیت نشان‌دهنده اهمیت عزت نفس و تلاش برای رسیدن به جایگاه‌های بلند است.
معنی و تفسیر بیت های پایانی:
۵. بر جهان تکیه مکن ور قدحی می داری / شادی زهره جبینان خور و نازک بدنان
حافظ در این بیت از ما می‌خواهد که به دنیا تکیه نکنیم و اگر قدحی شراب داریم، شادی زهره‌جبینان (زیبارویان) را بنوشیم و از نازک‌بدنان (معشوقان) لذت ببریم. این بیت نشان‌دهنده بی‌اعتباری دنیا و اهمیت لذت بردن از زندگی است.
۶. پیر پیمانه کش من که روانش خوش باد / گفت پرهیز کن از صحبت پیمان شکنان
حافظ در این بیت از پیر پیمانه‌کش (نماد عرفان و تجربه) یاد می‌کند که به او گفته است از صحبت پیمان‌شکنان (بی‌وفایان) پرهیز کند. این بیت نشان‌دهنده اهمیت وفاداری و دوری از بی‌وفایان است.
۷. دامن دوست به دست آر و ز دشمن بگسل / مرد یزدان شو و فارغ گذر از اهرمنان
حافظ در این بیت از ما می‌خواهد که دامن دوست را بگیریم و از دشمن بگسلیم، مرد یزدان (خداپرست) شویم و از اهرمنان (شیاطین) دوری کنیم. این بیت نشان‌دهنده اهمیت دوستی با خوبان و دوری از بدان است.
۸. با صبا در چمن لاله سحر می‌گفتم / که شهیدان که‌اند این همه خونین کفنان
حافظ در این بیت از گفت‌و‌گوی خود با صبا (باد بهاری) در چمن لاله سخن می‌گوید و می‌پرسد که این همه لاله‌های خونین‌کفن (شهیدان) چه کسانی هستند. این بیت نشان‌دهنده تأمل در زیبایی و رمز و راز طبیعت است.
۹. گفت حافظ من و تو محرم این راز نه‌ایم / از می لعل حکایت کن و شیرین دهنان
حافظ در این بیت بیان می‌کند که او و صبا محرم این راز (رمز و راز لاله‌های خونین) نیستند و بهتر است از می لعل (شراب) و شیرین‌دهنان (معشوقان) حکایت کنند. این بیت نشان‌دهنده اهمیت لذت بردن از زندگی و عشق است.
غزلیات حافظ شیرازی – ادبستان شعر پارسی
واژگان دشوار : مصراع بیت ها ابیات تحلیل بررسی همراه با معنا مفهوم شعر شرح کامل.