خیز تا از در میخانه گشادی طلبیم
حافظ-غزل شماره 368
خیز تا از در میخانه گشادی طلبیم
به رهِ دوست نشینیم و مرادی طلبیم
زاد راه حرم وصل نداریم مگر
به گدایی ز در میکده زادی طلبیم
اشک آلوده ی ما گر چه روانست ولی
به رسالت سوی او پاک نهادی طلبیم
لذت داغ غمت بر دل ما باد حرام
اگر از جور غم عشق تو دادی طلبیم
نقطه ی خال تو بر لوح بصر نتوان زد
مگر از مردمک دیده مدادی طلبیم
عشوه‌ای از لب شیرین تو دل خواست به جان
به شکرخنده لبت گفت مزادی طلبیم
تا بود نسخه ی عطری دل سودازده را
از خط غالیه سای تو سوادی طلبیم
چون غمت را نتوان یافت مگر در دل شاد
ما به امید غمت خاطر شادی طلبیم
بر در مدرسه تا چند نشینی حافظ
خیز تا از در میخانه گشادی طلبیم
معنی و تفسیر بیت های نخستین :
1. خیز تا از در میخانه گشادی طلبیم / به رهِ دوست نشینیم و مرادی طلبیم:
حافظ در این بیت دعوت به حرکت و جست‌و‌جوی شادی و رهایی می‌کند. او می‌گوید که باید از در میخانه (نماد عرفان و رهایی) گشایش و شادی طلب کنیم و در راه دوست (خدا یا معشوق) بنشینیم و مراد و مقصود خود را بجوییم. این بیت نشان‌دهنده‌ی طلب رهایی از دنیای مادی و رسیدن به معنویت است.
2. زاد راه حرم وصل نداریم مگر / به گدایی ز در میکده زادی طلبیم:
در این بیت، حافظ بیان می‌کند که ما توشه‌ی راه برای رسیدن به حرم وصل (رسیدن به معشوق یا خدا) نداریم، مگر اینکه از در میکده (نماد عرفان و رهایی) به گدایی زادی (توشه) طلب کنیم. این بیت نشان‌دهنده‌ی نیاز انسان به کمک و هدایت معنوی برای رسیدن به مقصود است.
3. اشک آلوده ی ما گر چه روانست ولی / به رسالت سوی او پاک نهادی طلبیم:
حافظ در این بیت اشاره می‌کند که اشک‌های آلوده‌ی ما اگرچه جاری است، اما ما به رسالت به سوی او (معشوق یا خدا) پاکی و خلوص طلب می‌کنیم. این بیت نشان‌دهنده‌ی تلاش برای پاکی و خلوص در راه عشق و معنویت است.
4. لذت داغ غمت بر دل ما باد حرام / اگر از جور غم عشق تو دادی طلبیم:
در این بیت، حافظ بیان می‌کند که لذت درد و رنج عشق تو بر دل ما حرام باد، اگر از جور و ستم غم عشق تو دادی (توشه) طلب کنیم. این بیت نشان‌دهنده‌ی پذیرش رنج‌های عشق و دوری از طلب پاداش برای آن است.
معنی و تفسیر بیت های میانی :
5. نقطه ی خال تو بر لوح بصر نتوان زد / مگر از مردمک دیده مدادی طلبیم:
حافظ در این بیت به زیبایی معشوق اشاره می‌کند و می‌گوید که نقطه‌ی خال تو را نمی‌توان بر لوح دیدگان ثبت کرد، مگر اینکه از مردمک چشم مدادی (قلم) طلب کنیم. این بیت نشان‌دهنده‌ی عظمت و زیبایی بی‌نهایت معشوق است که با ابزارهای معمولی قابل توصیف نیست.
6. عشوه‌ای از لب شیرین تو دل خواست به جان / به شکرخنده لبت گفت مزادی طلبیم:
در این بیت، حافظ بیان می‌کند که دل به جان از لب شیرین تو عشوه‌ای خواست و به شکرخنده‌ی لبت گفت که مزادی (پاداش) طلب می‌کنیم. این بیت نشان‌دهنده‌ی طلب پاداش و لذت از عشق و محبت معشوق است.
7. تا بود نسخه ی عطری دل سودازده را / از خط غالیه سای تو سوادی طلبیم:
حافظ در این بیت اشاره می‌کند که تا زمانی که نسخه‌ی عطری برای دل سوخته وجود دارد، از خط غالیه‌سای تو (خط زیبای معشوق) سوادی (توشه) طلب می‌کنیم. این بیت نشان‌دهنده‌ی جست‌و‌جوی تسکین و آرامش برای دل‌های رنج‌دیده است.
معنی و تفسیر بیت های پایانی :
8. چون غمت را نتوان یافت مگر در دل شاد / ما به امید غمت خاطر شادی طلبیم:
در این بیت، حافظ بیان می‌کند که چون غم تو را نمی‌توان یافت مگر در دل شاد، ما به امید غم تو خاطر شادی طلب می‌کنیم. این بیت نشان‌دهنده‌ی این است که گاهی شادی و غم در هم آمیخته‌اند و انسان به امید رسیدن به معشوق، شادی را می‌جوید.
9. بر در مدرسه تا چند نشینی حافظ / خیز تا از در میخانه گشادی طلبیم:
در این بیت، حافظ به خودش خطاب می‌کند و می‌گوید: ای حافظ، تا کی بر در مدرسه (نماد علم و دانش ظاهری) خواهی نشست؟ برخیز و از در میخانه (نماد عرفان و رهایی) گشایش و شادی طلب کن. این بیت نشان‌دهنده‌ی دعوت به ترک قید و بندهای ظاهری و جست‌و‌جوی معنویت و رهایی است.
غزلیات حافظ شیرازی – ادبستان شعر پارسی
واژگان دشوار : مصراع بیت ها ابیات تحلیل بررسی همراه با معنا مفهوم شعر شرح کامل.