الا ای طوطی گویای اسرار-همراه با معنی و تفسیر

الا ای طوطی گویای اسرار

حافظ-غزل شماره 245

الا ای طوطی گویای اسرار

مبادا خالیت شکر ز منقار

سرت سبز و دلت خوش باد جاوید

که خوش نقشی نمودی از خط یار

سخن سربسته گفتی با حریفان

خدا را زین معما پرده بردار

به روی ما زن از ساغر گلابی

که خواب آلوده‌ایم ای بخت بیدار

چه ره بود این که زد در پرده مطرب

که می‌رقصند با هم مست و هشیار

از آن افیون که ساقی در می افکند

حریفان را نه سر ماند نه دستار

سکندر را نمی‌بخشند آبی

به زور و زر میسر نیست این کار

بیا و حال اهل درد بشنو

به لفظِ اندک و معنیّ بسیار

بت چینی عدوی دین و دل‌هاست

خداوندا دل و دینم نگه دار

به مستوران مگو اسرار مستی

حدیث جان مگو با نقش دیوار

به یمن دولت منصور شاهی

علم شد حافظ اندر نظم اشعار

خداوندی به جای بندگان کرد

خداوندا ز آفاتش نگه دار

معنی بیت های نخستین

۱. الا ای طوطی گویای اسرار / مبادا خالیت شکر ز منقار:
حافظ خطاب به طوطی (نماد سخنوری) می‌گوید: ای طوطی گویای اسرار، مبادا خالیت (رنگت) از شکر منقار (نوک تو) برود. او تأکید می‌کند که طوطی باید اسرار را حفظ کند و آن‌ها را فاش نکند. این بیت نشان‌دهنده‌ی اهمیت حفظ اسرار است.

۲. سرت سبز و دلت خوش باد جاوید / که خوش نقشی نمودی از خط یار:
حافظ می‌گوید: سرت سبز (سرزنده) و دلت خوش باد جاوید، چرا که خوش نقشی (تصویر زیبا) از خط یار (معشوق) نشان دادی. او تأکید می‌کند که طوطی با سخن‌هایش زیبایی‌های معشوق را بیان کرده است. این بیت نشان‌دهنده‌ی تأثیر زیبایی معشوق بر عاشق است.

۳. سخن سربسته گفتی با حریفان / خدا را زین معما پرده بردار:
حافظ می‌گوید: سخن سربسته (رمزآلود) با حریفان (دوستان) گفتی، پس خدا را از این معما پرده بردار. او تأکید می‌کند که باید اسرار را آشکار کرد تا دیگران نیز از آن بهره‌مند شوند. این بیت نشان‌دهنده‌ی اهمیت بیان اسرار برای دیگران است.

۴. به روی ما زن از ساغر گلابی / که خواب آلوده‌ایم ای بخت بیدار:
حافظ می‌گود: از ساغر گلابی (شراب) به روی ما بزن، چرا که ما خواب‌آلوده‌ایم و ای بخت بیدار، ما را بیدار کن. او تأکید می‌کند که شراب می‌تواند خواب غفلت را از بین ببرد. این بیت نشان‌دهنده‌ی اهمیت شراب در بیداری عاشقان است.

معنی بیت های میانی

۵. چه ره بود این که زد در پرده مطرب / که می‌رقصند با هم مست و هشیار:
حافظ می‌گوید: چه راهی بود که مطرب در پرده (نواختن ساز) زد و مست و هشیار با هم می‌رقصند؟ او تأکید می‌کند که موسیقی می‌تواند حتی مست و هشیار را به وجد آورد. این بیت نشان‌دهنده‌ی قدرت موسیقی در ایجاد شور و شادی است.

۶. از آن افیون که ساقی در می افکند / حریفان را نه سر ماند نه دستار:
حافظ می‌گوید: از آن افیون (شراب) که ساقی در جام می‌افکند، حریفان (دوستان) نه سر (هوش) دارند و نه دستار (عمامه). او تأکید می‌کند که شراب می‌تواند حتی عقل را از سر ببرد. این بیت نشان‌دهنده‌ی تأثیر شراب بر عقل و هوش است.

۷. سکندر را نمی‌بخشند آبی / به زور و زر میسر نیست این کار:
حافظ می‌گوید: به سکندر (اسکندر) آب (آب حیات) نمی‌بخشند، چرا که با زور و زر (پول و قدرت) این کار ممکن نیست. او تأکید می‌کند که آب حیات تنها با لطف الهی ممکن است. این بیت نشان‌دهنده‌ی بی‌اعتنایی حافظ به زور و زر است.

۸. بیا و حال اهل درد بشنو / به لفظِ اندک و معنیّ بسیار:
حافظ می‌گوید: بیا و حال اهل درد (عاشقان) را بشنو، با لفظ اندک (کم) و معنی بسیار (عمیق). او تأکید می‌کند که درد عاشقان را باید با کلمات کم اما عمیق بیان کرد. این بیت نشان‌دهنده‌ی اهمیت بیان احساسات به شیوه‌ای ساده و عمیق است.

معنی بیت های پایانی

۹. بت چینی عدوی دین و دل‌هاست / خداوندا دل و دینم نگه دار:
حافظ می‌گوید: بت چینی (معشوق زیبا) دشمن دین و دل‌هاست. او از خداوند می‌خواهد که دل و دینش را حفظ کند. این بیت نشان‌دهنده‌ی تأثیر زیبایی معشوق بر دین و دل عاشق است.

۱۰. به مستوران مگو اسرار مستی / حدیث جان مگو با نقش دیوار:
حافظ می‌گوید: به مستوران (کسانی که اسرار را پنهان می‌کنند) اسرار مستی (عشق) را مگو، و حدیث جان (رازهای دل) را با نقش دیوار (بی‌ارزش) مگو. او تأکید می‌کند که اسرار عشق را باید نزد کسانی برد که قدر آن را بدانند. این بیت نشان‌دهنده‌ی اهمیت حفظ اسرار عشق است.

۱۱. به یمن دولت منصور شاهی / علم شد حافظ اندر نظم اشعار:
حافظ می‌گوید: به یمن دولت منصور شاهی (پادشاه)، حافظ در نظم اشعار (شعر گفتن) علم (مهارت) پیدا کرد. او تأکید می‌کند که حمایت پادشاه باعث پیشرفت او در شعر شده است. این بیت نشان‌دهنده‌ی تأثیر حمایت پادشاه بر هنر حافظ است.

۱۲. خداوندی به جای بندگان کرد / خداوندا ز آفاتش نگه دار:
حافظ می‌گوید: خداوندی (پادشاهی) به جای بندگان (مردم) کرد. او از خداوند می‌خواهد که پادشاه را از آفات (آسیب‌ها) حفظ کند. این بیت نشان‌دهنده‌ی آرزوی حافظ به حفظ پادشاه از آسیب‌هاست.