چو آفتاب می از مشرق پیاله برآید
حافظ-غزل شماره 234
چو آفتاب می از مشرق پیاله برآید
ز باغ عارض ساقی هزار لاله برآید
نسیم در سر گل بشکند کُلاله ی سنبل
چو از میان چمن بوی آن کلاله برآید
حکایت شب هجران نه آن حکایت حالی ست
که شمه‌ای ز بیانش به صد رساله برآید
ز گرد خوان نگون فلک طمع نتوان داشت
که بی ملالت صد غصه یک نواله برآید
به سعی خود نتوان برد پی به گوهر مقصود
خیال باشد کاین کار بی حواله برآید
گرت چو نوح نبی صبر هست در غم طوفان
بلا بگردد و کام هزارساله برآید
نسیم زلف تو چون بگذرد به تربت حافظ
ز خاک کالبدش صد هزار لاله برآید
معنی بیت های نخستین
۱. چو آفتاب می از مشرق پیاله برآید / ز باغ عارض ساقی هزار لاله برآید:
وقتی آفتاب شراب از مشرق پیاله طلوع کند، از باغ چهره ساقی هزاران لاله (نماد زیبایی و شادی) سر برمی‌آورد. این بیت به زیبایی و شادی‌های زندگی اشاره دارد. حافظ از شراب و ساقی به عنوان نماد لذت و نشاط یاد می‌کند.
۲. نسیم در سر گل بشکند کُلاله ی سنبل / چو از میان چمن بوی آن کلاله برآید:
نسیم در سر گل، کلاله سنبل را می‌شکند و وقتی از میان چمن بوی آن کلاله بلند می‌شود. این بیت به زیبایی طبیعت و عطر گل‌ها اشاره دارد. حافظ از طبیعت به عنوان نماد زیبایی و لذت یاد می‌کند.
۳. حکایت شب هجران نه آن حکایت حالی ست / که شمه‌ای ز بیانش به صد رساله برآید:
حکایت شب هجران (دوری از معشوق) آنقدر طولانی و دردناک است که حتی بخش کوچکی از آن به صدها رساله (نامه) نیاز دارد. این بیت به درد و رنج هجران اشاره دارد. حافظ می‌گوید بیان تمام دردهای هجران ممکن نیست.
۴. ز گرد خوان نگون فلک طمع نتوان داشت / که بی ملالت صد غصه یک نواله برآید:
از خوان گردان فلک (سرنوشت) نمی‌توان طمع داشت، چرا که بدون صد غصه و درد، حتی یک لقمه (نواله) به دست نمی‌آید. این بیت به سختی‌های زندگی و ناامیدی از سرنوشت اشاره دارد. حافظ می‌گوید زندگی پر از رنج و درد است.
معنی بیت های پایانی
۵. به سعی خود نتوان برد پی به گوهر مقصود / خیال باشد کاین کار بی حواله برآید:
با تلاش خود نمی‌توان به گوهر مقصود (هدف نهایی) رسید، این تنها یک خیال است که این کار بدون کمک دیگران ممکن شود. این بیت به محدودیت‌های انسان و نیاز به کمک دیگران اشاره دارد. حافظ می‌گوید رسیدن به هدف بدون کمک ممکن نیست.
۶. گرت چو نوح نبی صبر هست در غم طوفان / بلا بگردد و کام هزارساله برآید:
اگر مانند حضرت نوح در غم طوفان صبر کنی، بلا از تو دور می‌شود و آرزوی هزارساله‌ات برآورده می‌شود. این بیت به ارزش صبر و امیدواری اشاره دارد. حافظ می‌گوید صبر باعث رهایی از بلا و رسیدن به آرزوها می‌شود.
۷. نسیم زلف تو چون بگذرد به تربت حافظ / ز خاک کالبدش صد هزار لاله برآید:
وقتی نسیم زلف تو بر تربت حافظ بگذرد، از خاک بدنش صدها هزار لاله سر برمی‌آورد. این بیت به عشق و تأثیر معشوق حتی پس از مرگ اشاره دارد. حافظ می‌گوید عشق به معشوق حتی پس از مرگ نیز باقی می‌ماند.
تفسیر شعر
غزلیات حافظ شیرازی – ادبستان شعر پارسی
واژگان دشوار : مصراع بیت ها ابیات تحلیل بررسی همراه با معنا مفهوم شعر شرح کامل.