جان بی جمال جانان میل جهان ندارد
حافظ-غزل شماره 126
جان بی جمال جانان میل جهان ندارد
هر کس که این ندارد حقا که آن ندارد
با هیچکس نشانی زان دلستان ندیدم
یا من خبر ندارم یا او نشان ندارد
هر شبنمی در این ره صد بحر آتشین است
دردا که این معما شرح و بیان ندارد
سرمنزل فراغت نتوان ز دست دادن
ای ساروان فروکش کاین ره کران ندارد
چنگ خمیده قامت می‌خواندت به عشرت
بشنو که پند پیران هیچت زیان ندارد
ای دل طریق رندی از محتسب بیاموز
مست است و در حق او کس این گمان ندارد
احوال گنج قارون کایّام داد بر باد
در گوش دل فروخوان تا زر نهان ندارد
گر خود رقیب شمع است اسرار از او بپوشان
کان شوخ سربریده بند زبان ندارد
کس در جهان ندارد یک بنده همچو حافظ
زیرا که چون تو شاهی کس در جهان ندارد
معنی بیت های نخستین
1. جان بی جمال جانان میل جهان ندارد / هر کس که این ندارد حقا که آن ندارد:
جان بدون دیدار یار، هیچ میلی به دنیا ندارد. هر کس که این دیدار (معشوق) را نداشته باشد، در حقیقت هیچ چیز باارزشی ندارد. حافظ در این بیت، معشوق را محور همه ارزش‌های زندگی می‌داند.
2. با هیچکس نشانی زان دلستان ندیدم / یا من خبر ندارم یا او نشان ندارد:
من از آن دلدار نشانه‌ای در هیچ کس ندیدم – یا من آگاهی ندارم، یا او اصلاً نشانه‌ای از خود بر جای نگذاشته است. این بیت حسرت شاعر را از دست‌نیافتنی بودن معشوق حقیقی نشان می‌دهد.
3. هر شبنمی در این ره صد بحر آتشین است / دردا که این معما شرح و بیان ندارد:
هر قدم در این راه (عشق) مانند شبنمی است که گویی دریایی از آتش است. افسوس که این راز را نمی‌توان با کلمات توصیف کرد. حافظ در این بیت به دشواری‌های راه عشق اشاره می‌کند.
4. سرمنزل فراغت نتوان ز دست دادن / ای ساروان فروکش کاین ره کران ندارد:
ای رهبر کاروان! نباید مقصد آرامش را از دست داد، چرا که این راه پایانی ندارد. این بیت هشداری است درباره اهمیت هدف‌گذاری درست در سفر زندگی.
5. چنگ خمیده قامت می‌خواندت به عشرت / بشنو که پند پیران هیچت زیان ندارد:
چنگ خمیده‌قامت تو را به شادی دعوت می‌کند – بشنو که پند بزرگان هرگز به تو ضرر نمی‌زند. حافظ در این بیت موسیقی و پند را دو راهنما برای زندگی بهتر می‌داند.
معنی بیت های پایانی
6. ای دل طریق رندی از محتسب بیاموز / مست است و در حق او کس این گمان ندارد:
ای دل! روش رندی را از محتسب (زاهد ریاکار) بیاموز که با وجود مستی، کسی به او گمان بد نمی‌برد. این بیت با طنز به ریاکاری برخی زاهدان اشاره دارد.
7. احوال گنج قارون کایّام داد بر باد / در گوش دل فروخوان تا زر نهان ندارد:
داستان گنج قارون را که روزگار بر باد داد، در دل خود تکرار کن تا به مال دنیا دل نبندی. حافظ در این بیت به ناپایداری ثروت دنیوی اشاره می‌کند.
8. گر خود رقیب شمع است اسرار از او بپوشان / کان شوخ سربریده بند زبان ندارد:
اگرچه شمع (به ظاهر) رقیب است، اما اسرار خود را از او پنهان کن، چرا که آن بی‌سر (شمع) زبان بند نمی‌آورد (رازدار نیست). این بیت به ظاهرپرستی و عدم اعتماد به ظواهر اشاره دارد.
9. کس در جهان ندارد یک بنده همچو حافظ / زیرا که چون تو شاهی کس در جهان ندارد:
هیچ کس در دنیا بنده‌ای مانند حافظ ندارد، چرا که شاه و سلطانی مانند تو هم در جهان یافت نمی‌شود. این بیت هم ستایش معشوق است و هم نشانه‌ای از فروتنی شاعر.
تفسیر شعر
غزلیات حافظ شیرازی – ادبستان شعر پارسی
واژگان دشوار : مصراع بیت ها ابیات تحلیل بررسی همراه با معنا مفهوم شعر شرح کامل.