گفت برو! کار تو را ساختم

ایرج میرزا – زهره و منوچهر
مثنوی شماره 5
گفت برو! کار تو را ساختم
در ره لاقیدیت انداختم
بار محبت نکشیدی، بکش
زحمت هجران نچشیدی، بچَش
چاشنی وصل ز دوری بوَد
مختصری هجر ضروری بوَد
تا سخط هجر بیابی همی
با دگران سخت نتابی همی
زُهره چو بنمود به گردون صعود
باز منوچهر در آن نقطه بود
مست صفت سست شد اعصاب او
برد در آن حال کمی خواب او
از پس یک لحظه ز خمیازه ای
جست ز جا بر صفتِ تازه ای
چشم چوزان خواب گران برگشود
غیر منوچهر شب پیش بود
دید کمی کوفتگی در تنش
لیک نشاطی به دل روشنش
گفتی از آن عالم تن در شده
وارد یک عالم دیگر شده
در دل او هست نشاط دگر
دور و بر اوست بساط دگر
جمله ی اعضای تنش تر شده
قالبش از قلب سبکتر شده
لحظه ای این گونه تعاریف داشت
پس تنش آسود و عرق واگذاشت
چشم چو بگشود در آن دامنه
دید که جا تر بود و بچه نه
خواست رود دید که دل مانع است
پای هم البته به دل تابع است
عشق شکار از دل او سلب شد
رفت و شکار تپش قلب شد
هیچ نمی کند از آن چشمه دل
جان و دلش گشته بدان متصل
همچو لئیمی که سر سبزهها
گم کند انگشتری پر بها
گویی مانده است در آنجا هنوز
چیزکی از زمره ی گیتی فروز
بر رخ آن سبزه ی نیلی فراش
رفته و مانده است به جا جای پاش
از اثرِ پا که بر آن هشته بود
سبزه چو او داغ به دل گشته بود
می دهد اما به طریقی بدش
سبزه ی خوابیده نشان قدش
گفت که گر گیرمش اندر بغل
نقش رخ سبزه پذیرد خلل
این سر و این سینه و این ران او
این اثر پای دُر افشان او
گر بزنم بوسه بر آن جای پای
سبزه ی خوابیده بجنبد ز جای
حیف بوَد دست بر این سبزه سود
به که بماند به همان سان که بود
این گره آن است که او بسته است
بر گره او نتوان برد دست
بسته ی او را به چه دل وا کنم
به که بر این سبزه تماشا کنم
آه چه غرقاب مهیبی است عشق
مهلکه ی پر ز لهیبی است عشق
غمزه ی خوبان دل عالم شکست
شیر دل است آن که از این غمزه رَست
معنی بیتهای نخستین
گفت برو! کار تو را ساختم
در ره لاقیدیت انداختم
گفت: برو، کارت را تمام کردم و تو را به راه بیقیدی و بیاعتنایی انداختم.
بار محبت نکشیدی، بکش
زحمت هجران نچشیدی، بچَش
تو رنج عشق را تحمل نکردی؛ اکنون آن را تحمل کن، و چون درد دوری را نچشیدهای، آن را بچش.
چاشنی وصل ز دوری بوَد
مختصری هجر ضروری بوَد
لذت وصال به سبب دوری بیشتر میشود؛ بنابراین اندکی جدایی لازم است.
تا سخط هجر بیابی همی
با دگران سخت نتابی همی
باید تلخی و ناخشنودی جدایی را بچشی تا دیگر نتوانی حضور دیگران را تحمل کنی.
زُهره چو بنمود به گردون صعود
باز منوچهر در آن نقطه بود
هنگامی که زهره به آسمان بالا رفت، منوچهر هنوز در همان نقطه باقی مانده بود.
مست صفت سست شد اعصاب او
برد در آن حال کمی خواب او
اعصاب او مانند فردی مست سست و ناتوان شد و در آن حال اندکی به خواب رفت.
از پس یک لحظه ز خمیازه ای
جست ز جا بر صفتِ تازه ای
پس از لحظهای، با خمیازهای از جا برخاست و حال و نیروی تازهای پیدا کرد.
چشم چوزان خواب گران برگشود
غیر منوچهر شب پیش بود
وقتی چشم خود را از آن خواب سنگین گشود، دید که جز منوچهر کسی در آنجا نیست.
دید کمی کوفتگی در تنش
لیک نشاطی به دل روشنش
در بدن خود اندکی خستگی و کوفتگی احساس کرد، اما دلش سرشار از نشاط و شادی بود.
گفتی از آن عالم تن در شده
وارد یک عالم دیگر شده
گویی از جهان جسمانی بیرون آمده و وارد جهانی دیگر شده بود.
در دل او هست نشاط دگر
دور و بر اوست بساط دگر
در دلش شادی و سرور تازهای پدید آمده بود و پیرامونش نیز همهچیز رنگ و حال دیگری داشت.
جمله ی اعضای تنش تر شده
قالبش از قلب سبکتر شده
همه اندامهایش شاداب و تازه شده بود و بدنش از سنگینی و فشار رهایی یافته بود.
لحظه ای این گونه تعاریف داشت
پس تنش آسود و عرق واگذاشت
مدتی چنین احساسهایی داشت؛ سپس بدنش آرام گرفت و عرق از تنش فرو نشست.
چشم چو بگشود در آن دامنه
دید که جا تر بود و بچه نه
وقتی در آن دامنه چشم گشود، دید که جای زهره خیس و مرطوب است، اما خود او آنجا نیست.
خواست رود دید که دل مانع است
پای هم البته به دل تابع است
خواست از آنجا برود، اما دلش مانع شد؛ زیرا پا نیز از دل پیروی میکند.
عشق شکار از دل او سلب شد
رفت و شکار تپش قلب شد
علاقهاش به شکار از میان رفت و به جای آن، دلش گرفتار عشق و تپش قلب شد.
هیچ نمی کند از آن چشمه دل
جان و دلش گشته بدان متصل
دلش نمیتوانست از آن چشمه دل بکند؛ جان و دل او به آن مکان وابسته شده بود.
همچو لئیمی که سر سبزهها
گم کند انگشتری پر بها
مانند بخیلی که انگشتری گرانبهای خود را در میان سبزهها گم کرده باشد.
گویی مانده است در آنجا هنوز
چیزکی از زمره ی گیتی فروز
گویی هنوز چیزی درخشان و ارزشمند از جهان در آنجا باقی مانده است.
بر رخ آن سبزه ی نیلی فراش
رفته و مانده است به جا جای پاش
بر سطح آن سبزهزار کبود، زهره راه رفته و جای پاهایش بر آن باقی مانده بود.
از اثرِ پا که بر آن هشته بود
سبزه چو او داغ به دل گشته بود
بر اثر پاهایی که زهره بر سبزه گذاشته بود، سبزه نیز مانند منوچهر داغدار و دلگرفته شده بود.
می دهد اما به طریقی بدش
سبزه ی خوابیده نشان قدش
سبزههای خوابیده، به شکلی ناخوشایند، اندازه و بلندی قامت او را نشان میدادند.
گفت که گر گیرمش اندر بغل
نقش رخ سبزه پذیرد خلل
گفت: اگر او را در آغوش بگیرم، نقش و اثر چهرهاش بر سبزه آسیب میبیند.
این سر و این سینه و این ران او
این اثر پای دُر افشان او
این جای سر، سینه و ران اوست و این نیز اثر پای درخشان و گرانبهای اوست.
گر بزنم بوسه بر آن جای پای
سبزه ی خوابیده بجنبد ز جای
اگر جای پای او را ببوسم، سبزهای که بر اثر عبور او خوابیده است، از جای خود تکان خواهد خورد.
حیف بوَد دست بر این سبزه سود
به که بماند به همان سان که بود
دریغ است که دست بر این سبزه بکشم و آن را خراب کنم؛ بهتر است همانگونه که هست باقی بماند.
این گره آن است که او بسته است
بر گره او نتوان برد دست
این گره و گرفتاری را خود زهره پدید آورده است و نمیتوان برای گشودن آن اقدامی کرد.
بسته ی او را به چه دل وا کنم
به که بر این سبزه تماشا کنم
چگونه میتوانم گرهی را که او بسته است با دست خود باز کنم؟ بهتر است فقط به این سبزه نگاه کنم.
آه چه غرقاب مهیبی است عشق
آه، عشق چه گرداب هولناک و خطرناکی است!
معنی بیتهای پایانی
مهلکهی پر ز لهیبی است عشق
عشق، مهلکهای سرشار از آتش و سوز و گداز است.
غمزهی خوبان دلِ عالم شکست / شیر دل است آن که از این غمزه رَست
ناز و کرشمهی زیبارویان دل همهی مردم را ربوده و شکست داده است؛ و کسی که از تأثیر این غمزه رهایی یابد، دلیر و نیرومند است.
نتیجهگیری
شاعر با تأکید بر ارزش دوری در شناخت قدر وصال، نشان میدهد که رنج هجران و تجربه محبت، انسان را از بیقیدی میرهاند و به درک عمیقتری از عشق میرساند.



