یکی پرسید از سقراط کز مردن چه خواندستی

پروین اعتصامی – قصیده شماره 5
بهای نیکی
یکی پرسید از سقراط کز مردن چه خواندستی
بگفت ای بیخبر، مرگ از چه نامی زندگانی را
اگر زین خاکدان پست روزی بر پری بینی
که گردونها و گیتیهاست ملک آن جهانی را
چراغ روشن جان را مکن در حصن تن پنهان
مپیچ اندر میان خرقه، این یاقوت کانی را
مخسب آسوده ای برنا که اندر نوبت پیری
به حسرت یاد خواهی کرد ایام جوانی را
به چشم معرفت در راه بین آنگاه سالک شو
که خواب آلوده نتوان یافت عمر جاودانی را
ز بس مدهوش افتادی تو در ویرانه ی گیتی
به حیلت دیو برد این گنجهای رایگانی را
دلت هرگز نمی گشت این چنین آلوده و تیره
اگر چشم تو می دانست شرط پاسبانی را
متاع راستی پیش آر و کالای نکوکاری
من از هر کار بهتر دیدم این بازارگانی را
بهل صباغ گیتی را که در یک خم زند آخر
سپید و زرد و مشکین و کبود و ارغوانی را
حقیقت را نخواهی دید جز با دیده ی معنی
نخواهی یافتن در دفتر دیو این معانی را
بزرگانی که بر شالوده ی جان ساختند ایوان
خریداری نکردند این سرای استخوانی را
اگر صد قرن شاگردی کنی در مکتب گیتی
نیاموزی ازین بی مهر درس مهربانی را
به مهمانخانه ی آز و هوی جز لاشه چیزی نیست
برای لاشخواران، واگذار این میهمانی را
بسی پوسیده و ارزان، گران بفروخت اهریمن
دلیل بهتری نتوان شمردن هر گرانی را
ز شیطان بدگمان بودن نوید نیک فرجامیست
چو خون در هر رگی باید دواند این بدگمانی را
نهفته نفس سوی مخزن هستی رهی دارد
نهانی شحنه ای می باید این دزد نهانی را
چو دیوان هر نشان و نام می پرسند و می جویند
همان بهتر که بگزینیم بی نام و نشانی را
تمام کارهای ما نمی بودند بیهوده
اگر در کار می بستیم روزی کاردانی را
هزاران دانه افشاندیم و یک گل زان میان نشکفت
به شورستان تبه کردیم رنج باغبانی را
بگرداندیم روی از نور و بنشستیم با ظلمت
رها کردیم باقی را و بگرفتیم فانی را
شبان آز را با گله ی پرهیز انسی نیست
به گرگی ناگهان خواهد بدل کردن شبانی را
همه باد بروت است اندرین طبع نکوهیده
به سیلی سرخ کردستیم روی زعفرانی را
به جای پرده ی تقوی که عیب جان بپوشاند
ز جسم آویختیم این پرده های پرنیانی را
چراغ آسمانی بود عقل اندر سر خاکی
ز باد عُجب کُشتیم این چراغ آسمانی را
بیفشاندیم جان، اما به قربانگاه خودبینی
چه حاصل بود جز ننگ و فساد این جانفشانی را
چرا بایست در هر پرتگه مرکب دوانیدن
چه فرجامی است غیر از اوفتادن بدعنانی را
شراب گمرهی را می شکستیم از خم و ساغر
به پایان می رساندیم این خمار و سرگرانی را
نشان پای روباه است اندر قلعه ی امکان
به هر چون طائر دولت، رها کن ماکیانی را
تو گه سرگشته ی جهلی و گه گم گشته ی غفلت
سر و سامان که خواهد داد این بی خانمانی را
ز تیغ حرص، جان هر لحظه ای صد بار می میرد
تو علت گشته ای این مرگ های ناگهانی را
رحیل کاروان وقت می بینند بیداران
برای خفتگان میزن درای کاروانی را
در آن دیوان که حق حاکم شد و دست و زبان شاهد
نخواهد بود بازار و بها چیره زبانی را
نباید تاخت بر بیچارگان روز توانایی
به خاطر داشت باید روزگار ناتوانی را
تو نیز از قصه های روزگار باستان گردی
بخوان از بهر عبرت قصه های باستانی را
پرند عمر یک ابریشم و صد ریسمان دارد
ز انده تار باید کرد پود شادمانی را
یکی زین سفره نان خشک برد، آن دیگری حلوا
قضا گویی نمی دانست رسم میزبانی را
معایب را نمی شویی، مکارم را نمی جویی
فضیلت می شماری، سرخوشی و کامرانی را
مکن روشن روان را خیره انباز سیه رایی
که نسبت نیست با تیره دلی روشن روانی را
درافتادی چو با شمشیر نفس و در نیفتادی
بمیدانها توانی کار بست این پهلوانی را
بباید کاشتن در باغ جان از هر گلی، پروین
بر این گلزار راهی نیست باد مهرگانی را
معنی بیتهای نخستین
یکی پرسید از سقراط کز مردن چه خواندستی / بگفت ای بیخبر، مرگ از چه نامی زندگانی را
کسی از سقراط پرسید که دربارهٔ مرگ چه آموختهای؟ پاسخ داد: ای بیخبر، چرا مرگ را زندگی مینامی؟
اگر زین خاکدان پست روزی بر پری بینی / که گردونها و گیتیهاست ملک آن جهانی را
اگر روزی از این جهان پست خاکی رهایی یابی، خواهی دید که آن جهان، صاحب آسمانها و جهانهای بسیار است.
چراغ روشن جان را مکن در حصن تن پنهان / مپیچ اندر میان خرقه، این یاقوت کانی را
چراغ روشن روح خود را در زندان تن پنهان نکن و این گوهر ارزشمند را در جامه و ظاهر جسمانی محبوس نساز.
مخسب آسوده ای برنا که اندر نوبت پیری / به حسرت یاد خواهی کرد ایام جوانی را
ای جوان، آسوده و غافل مباش؛ زیرا هنگامی که پیر شوی، روزگار جوانیات را با حسرت به یاد خواهی آورد.
به چشم معرفت در راه بین آنگاه سالک شو / که خواب آلوده نتوان یافت عمر جاودانی را
ابتدا با چشم شناخت و آگاهی راه را ببین و سپس قدم در آن بگذار؛ زیرا انسان غافل و خوابآلود نمیتواند به زندگی جاودانه دست یابد.
ز بس مدهوش افتادی تو در ویرانه ی گیتی / به حیلت دیو برد این گنجهای رایگانی را
چون در ویرانهٔ دنیا بسیار غافل و بیهوش ماندهای، شیطان با نیرنگ گنجینههای رایگان عمر و فرصتهای تو را ربوده است.
دلت هرگز نمی گشت این چنین آلوده و تیره / اگر چشم تو می دانست شرط پاسبانی را
اگر دیده و دل تو شیوهٔ مراقبت و نگهبانی از خویش را میشناخت، دلت هرگز چنین آلوده و تاریک نمیشد.
متاع راستی پیش آر و کالای نکوکاری / من از هر کار بهتر دیدم این بازارگانی را
راستی و نیکوکاری را سرمایهٔ خود کن؛ زیرا من این دادوستد معنوی را از هر کاری بهتر دانستهام.
بهل صباغ گیتی را که در یک خم زند آخر / سپید و زرد و مشکین و کبود و ارغوانی را
رنگرز دنیا را رها کن؛ زیرا سرانجام همهٔ رنگها و تفاوتهای ظاهری، از سفید و زرد و سیاه و کبود تا ارغوانی، در یک رنگ و سرنوشت مشترک درمیآمیزند.
حقیقت را نخواهی دید جز با دیده ی معنی / نخواهی یافتن در دفتر دیو این معانی را
حقیقت را جز با چشم دل و معنا نمیتوان دید و این مفاهیم بلند را در دفتر و نوشتههای شیطان نخواهی یافت.
بزرگانی که بر شالوده ی جان ساختند ایوان / خریداری نکردند این سرای استخوانی را
بزرگانی که بنای زندگی خود را بر پایهٔ روح و جان استوار کردند، این کالبد خاکی و خانهٔ استخوانی را ارزشمند و خواستنی ندانستند.
اگر صد قرن شاگردی کنی در مکتب گیتی / نیاموزی ازین بی مهر درس مهربانی را
اگر صد قرن هم در مدرسهٔ دنیا شاگردی کنی، از این جهان بیمهر درس محبت و مهربانی نخواهی آموخت.
به مهمانخانه ی آز و هوی جز لاشه چیزی نیست / برای لاشخواران، واگذار این میهمانی را
در مهمانخانهٔ خواهشهای نفسانی چیزی جز پیکر بیجان وجود ندارد؛ پس این مهمانی را برای لاشخوران و دنیاپرستان واگذار کن.
بسی پوسیده و ارزان، گران بفروخت اهریمن / دلیل بهتری نتوان شمردن هر گرانی را
اهریمن کالاهای پوسیده و بیارزش بسیاری را به بهای گران فروخته است؛ بنابراین گرانقیمت بودن چیزی دلیل ارزشمند بودن آن نیست.
ز شیطان بدگمان بودن نوید نیک فرجامیست / چو خون در هر رگی باید دواند این بدگمانی را
بدگمان بودن به شیطان نویدبخش عاقبت نیک است؛ باید این بدگمانی و دوری از وسوسههای او را مانند خون در همهٔ رگهای خود جاری کرد.
نهفته نفس سوی مخزن هستی رهی دارد / نهانی شحنه ای می باید این دزد نهانی را
نفس پنهان راهی به گنجینهٔ هستی دارد؛ برای مهار این دزد پنهان، باید نگهبانی پنهانی و مراقب درونی داشت.
چو دیوان هر نشان و نام می پرسند و می جویند / همان بهتر که بگزینیم بی نام و نشانی را
چون دیوان و بدکاران در پی یافتن هر نشانه و نامی هستند، بهتر است گمنامی و بینشانی را برگزینیم.
تمام کارهای ما نمی بودند بیهوده / اگر در کار می بستیم روزی کاردانی را
اگر زمانی از خرد و مهارت و تدبیر استفاده میکردیم، همهٔ کارهای ما بیهوده و بیثمر نمیشدند.
هزاران دانه افشاندیم و یک گل زان میان نشکفت / به شورستان تبه کردیم رنج باغبانی را
هزاران دانه کاشتیم، اما حتی یک گل از میان آنها نرویید؛ زیرا رنج باغبانی خود را در زمین شور و نامناسب تباه کردیم.
معنی بیتهای میانی
بگرداندیم روی از نور و بنشستیم با ظلمت / رها کردیم باقی را و بگرفتیم فانی را
از نور و روشنایی روی برگرداندیم و با تاریکی همنشین شدیم؛ امور باقی و پایدار را رها کردیم و به امور فانی و زودگذر دل بستیم.
شبان آز را با گله ی پرهیز انسی نیست / به گرگی ناگهان خواهد بدل کردن شبانی را
آز و طمع با پرهیزگاری سازگار نیست؛ زیرا طمع، شبان و نگهبان انسان را ناگهان به گرگی درنده تبدیل میکند.
همه باد بروت است اندرین طبع نکوهیده / به سیلی سرخ کردستیم روی زعفرانی را
در این خوی ناپسند، غرور و خودنمایی سراسر وجودمان را فراگرفته است و برای پنهان کردن زردرویی و ضعف خود، با تظاهر آن را سرخ و شاداب نشان دادهایم.
به جای پرده ی تقوی که عیب جان بپوشاند / ز جسم آویختیم این پرده های پرنیانی را
به جای آنکه با تقوا عیبهای درونی خود را بپوشانیم، لباسهای فاخر و ابریشمی بر تن کردیم و به ظاهر جسمانی پرداختیم.
چراغ آسمانی بود عقل اندر سر خاکی / ز باد عُجب کُشتیم این چراغ آسمانی را
عقل، چراغی آسمانی در وجود خاکی انسان بود؛ اما آن را با باد غرور و خودپسندی خاموش کردیم.
بیفشاندیم جان، اما به قربانگاه خودبینی / چه حاصل بود جز ننگ و فساد این جانفشانی را
جان خود را فدا کردیم، اما چون این فداکاری در راه خودبینی بود، نتیجهای جز رسوایی و تباهی نداشت.
چرا بایست در هر پرتگه مرکب دوانیدن / چه فرجامی است غیر از اوفتادن بدعنانی را
چرا باید در هر راه دشوار و پرتگاه، مرکب را بیپروا برانیم؟ سرانجام چنین شتاب و سرکشیای چیزی جز سقوط و بدفرجامی نیست.
شراب گمرهی را می شکستیم از خم و ساغر / به پایان می رساندیم این خمار و سرگرانی را
اگر شراب گمراهی را از جام و خم بیرون میریختیم و کنار میگذاشتیم، میتوانستیم سرمستی و سنگینی ناشی از آن را پایان دهیم.
نشان پای روباه است اندر قلعه ی امکان / به هر چون طائر دولت، رها کن ماکیانی را
در قلمرو امکان، نشانههای فریب و حیلهگری دیده میشود؛ پس اگر بخت و دولت به سوی تو آمد، فرصت را از دست نده و مرغی را که در دست داری رها نکن.
تو گه سرگشته ی جهلی و گه گم گشته ی غفلت / سر و سامان که خواهد داد این بی خانمانی را
گاهی در جهل سرگردانی و گاهی در غفلت گم شدهای؛ چه کسی میتواند این پریشانی و بیسامانی تو را سامان دهد؟
ز تیغ حرص، جان هر لحظه ای صد بار می میرد / تو علت گشته ای این مرگ های ناگهانی را
جان انسان بر اثر شمشیر حرص، هر لحظه بارها نابود میشود و تو با گرفتار شدن در آز و طمع، سبب این مرگهای ناگهانی شدهای.
رحیل کاروان وقت می بینند بیداران / برای خفتگان میزن درای کاروانی را
آگاهان، رفتن کاروان زمان را میبینند؛ پس برای خوابرفتگان زنگ کاروان را به صدا درمیآورند تا آنان را بیدار کنند.
در آن دیوان که حق حاکم شد و دست و زبان شاهد / نخواهد بود بازار و بها چیره زبانی را
در دادگاه الهی که حق فرمانرواست و دست و زبان انسان بر اعمالش گواهی میدهند، سخنوری و چربزبانی ارزشی نخواهد داشت.
نباید تاخت بر بیچارگان روز توانایی / به خاطر داشت باید روزگار ناتوانی را
هنگام توانایی نباید بر ناتوانان ستم کرد؛ زیرا باید روزگار ضعف و ناتوانی خود را نیز به یاد داشت.
تو نیز از قصه های روزگار باستان گردی / بخوان از بهر عبرت قصه های باستانی را
تو نیز روزی به داستانی از روزگار گذشته تبدیل خواهی شد؛ بنابراین داستانهای پیشینیان را برای عبرت گرفتن بخوان.
پرند عمر یک ابریشم و صد ریسمان دارد / ز انده تار باید کرد پود شادمانی را
پارچه عمر از یک رشته ابریشم و صد رشته نخ ساخته شده است؛ پس باید تار اندوه را با پود شادی درآمیخت و زندگی را متعادل کرد.
یکی زین سفره نان خشک برد، آن دیگری حلوا / قضا گویی نمی دانست رسم میزبانی را
یکی از این سفره نان خشک برداشت و دیگری حلوا؛ گویی روزگار رسم درست میزبانی و تقسیم عادلانه نعمتها را نمیدانست.
معایب را نمی شویی، مکارم را نمی جویی / فضیلت می شماری، سرخوشی و کامرانی را
عیبهای خود را پاک نمیکنی و در پی فضیلتها نیستی، اما شادکامی و بهرهمندی از لذتها را فضیلت میپنداری.
مکن روشن روان را خیره انباز سیه رایی / که نسبت نیست با تیره دلی روشن روانی را
انسان روشنروان را با فرد تیرهاندیش و بددل همنشین و هممرتبه مکن؛ زیرا روشندلی با تیرگی اندیشه سازگاری ندارد.
درافتادی چو با شمشیر نفس و در نیفتادی / بمیدانها توانی کار بست این پهلوانی را
وقتی با شمشیر نفس و خواهشهای درونی درگیر شدی و از مبارزه با آن روی برنگرداندی، میتوانی این پهلوانی و توانمندی را در میدانهای دیگر نیز به کار ببری.
معنی بیتهای پایانی
بباید کاشتن در باغ جان از هر گلی، پروین / بر این گلزار راهی نیست باد مهرگانی را
ای پروین، باید در باغ جان از هر گلی کاشت؛ زیرا باد پاییزی را بر این گلزار راهی نیست.
تفسیر کلی
این شعر با گفتوگویی میان سقراط و پرسشگری ناآگاه، مرگ را نه پایان زندگی، بلکه گذر از جهان مادی و رسیدن به عالمی گستردهتر معرفی میکند. شاعر انسان را به پنهان نکردن چراغ جان و گوهر وجود در حصار جسم و ظواهر دنیا فرامیخواند. همچنین بر ارزش جوانی و ضرورت بهرهگیری درست از فرصتهای زندگی تأکید میشود، زیرا دوران پیری همراه با حسرت روزهای ازدسترفته خواهد بود. پیام کلی شعر آن است که انسان باید با نیکی، بیداری و استفاده شایسته از عمر، برای زندگی حقیقی و جاودانه آماده شود.



