گرت ای دوست بود دیده ی روشن بین

پروین اعتصامی – قصیده شماره 43
دیده ی روشن بین
گرت ای دوست بود دیده ی روشن بین
به جهان گذران تکیه مکن چندین
نه بقایی است به اسفند مه و بهمن
نه ثباتی است به شهریور و فروردین
پی اعدام تو زین آینه گون ایوان
صبح کافور فشان آید و شب مشکین
فلک ای دوست به شطرنج همی ماند
که زمانیت کند مات و گهی فرزین
دل به سوگند دروغش نتوان بستن
که به هر لحظه دگرگونه کند آیین
به گذرگاه تو ایام بود رهزن
چه همی بار خود از جهل کنی سنگین
بربود است ز دارا و ز اسکندر
مهر سیمین کمر و مه کله زرین
ندهد هیچ کسی نسبت طاووسی
به شغالی که دم زشت کند رنگین
چو کبوتر بچه پرواز مکن فارغ
که به پروازگه توست قضا شاهین
ز کمان قدر آن تیر که بگریزد
کشدت گر چه سراپای شوی روئین
همه خون دل خلق است درین ساغر
که دهد ساقی دهرت چو می نوشین
خاک خوردست بسی گلرخ و نسرین تن
که همی روید از آن سرو و گل و نسرین
مرو ای پیشرو قافله زین صحرا
که نیامد خبر از قافله ی پیشین
دل خودبینت بیازرد چنان کژدم
تن خاکیت ببلعید چنان تنین
روز بگذشت، ز خواب سحری بگذر
کاروان رفت، رهی گیر و برو، منشین
به چمنزار دو، ای خوش خط و خال آهو
به سموات شو، ای طایر علیین
به چه امید درین کوه کنی خارا
چو تو کشتست بسی کوهکن این شیرین
معنی بیتهای شعر
گرت ای دوست بود دیده ی روشن بین / به جهان گذران تکیه مکن چندین
اگر ای دوست، دیدهای روشنبین و بصیرتدار داری، به این جهان گذرا و ناپایدار بیش از اندازه دل مبند.
نه بقایی است به اسفند مه و بهمن / نه ثباتی است به شهریور و فروردین
همانگونه که ماههای سال پایدار نیستند، هیچ چیز در این جهان دوام و ثبات همیشگی ندارد.
پی اعدام تو زین آینه گون ایوان / صبح کافور فشان آید و شب مشکین
پس از نابودی و مرگ تو، این جهان آینهگون همچنان باقی میماند و صبح و شب یکی پس از دیگری فرا میرسند.
فلک ای دوست به شطرنج همی ماند / که زمانیت کند مات و گهی فرزین
ای دوست، روزگار مانند صفحهٔ شطرنج است؛ گاهی تو را شکست میدهد و مات میکند و گاهی به مقام و توانایی میرساند.
دل به سوگند دروغش نتوان بستن / که به هر لحظه دگرگونه کند آیین
نباید به وعدهها و سوگندهای دروغین دنیا اعتماد کرد، زیرا روزگار در هر لحظه روش و رفتار خود را تغییر میدهد.
به گذرگاه تو ایام بود رهزن / چه همی بار خود از جهل کنی سنگین
روزگار در مسیر زندگی تو مانند راهزنی است؛ پس چرا از روی نادانی بار گناه و ناآگاهی خود را سنگینتر میکنی؟
بربود است ز دارا و ز اسکندر / مهر سیمین کمر و مه کله زرین
روزگار، خورشیدِ کمربسته به سیم و ماهِ تاجبرسر را از داریوش و اسکندر نیز گرفته و قدرت و شکوه آنان را از میان برده است.
ندهد هیچ کسی نسبت طاووسی / به شغالی که دم زشت کند رنگین
هیچکس شغالی را که دم زشت خود را رنگین کرده، به سبب ظاهر فریبندهاش طاووس نمینامد؛ حقیقت با آرایش ظاهری تغییر نمیکند.
چو کبوتر بچه پرواز مکن فارغ / که به پروازگه توست قضا شاهین
مانند جوجهکبوتر بیخبر و آسوده پرواز مکن، زیرا در آسمان زندگی، سرنوشت همچون شاهینی در کمین توست.
ز کمان قدر آن تیر که بگریزد / کشدت گر چه سراپای شوی روئین
اگر تیری که از کمان تقدیر رها شده از تو دور شود، تیر دیگری سرانجام تو را خواهد کشت، هرچند سراسر بدنت نفوذناپذیر و رویین باشد.
همه خون دل خلق است درین ساغر / که دهد ساقی دهرت چو می نوشین
جامی که ساقی روزگار به شکل شراب شیرین به تو میدهد، در حقیقت سرشار از رنج و خون دل مردم است.
خاک خوردست بسی گلرخ و نسرین تن / که همی روید از آن سرو و گل و نسرین
این خاک، پیکر بسیاری از زیبارویان و نازکاندامان را در خود فرو برده است و از همان خاک، سرو و گل و نسرین میروید.
مرو ای پیشرو قافله زین صحرا / که نیامد خبر از قافله ی پیشین
ای پیشرو کاروان، در این بیابان جلوتر نرو؛ زیرا از کاروانی که پیش از تو رفته است هیچ خبری بازنگشته است.
دل خودبینت بیازرد چنان کژدم / تن خاکیت ببلعید چنان تنین
دنیا دل خودپسندت را مانند کژدم خواهد آزرد و زمین، پیکر خاکیات را مانند اژدهایی خواهد بلعید.
روز بگذشت، ز خواب سحری بگذر / کاروان رفت، رهی گیر و برو، منشین
روزگار عمر سپری شد؛ از خواب غفلت برخیز. کاروان زندگی حرکت کرده است، پس راهی در پیش گیر و حرکت کن و درنگ نداشته باش.
به چمنزار دو، ای خوش خط و خال آهو / به سموات شو، ای طایر علیین
ای آهوی زیبا و خوشنقش، به سوی چمنزار بدو؛ و ای پرندهٔ بلندمرتبه، به آسمانهای برین و جایگاههای والای معنوی پرواز کن.
به چه امید درین کوه کنی خارا / چو تو کشتست بسی کوهکن این شیرین
با چه امیدی در این کوه سنگ میتراشی، در حالی که پیش از تو بسیاری چون فرهاد برای این شیرین در این راه کشته شدهاند؟
تفسیر کلی
شاعر انسان را به داشتن دیدهای روشنبین و پرهیز از دلبستن به جهان ناپایدار فرامیخواند. گذر فصلها و آمدوشد صبح و شب، نمادی از بیثباتی و زوال همیشگی زندگی و جهان است. در نگاه شاعر، فلک همچون صفحه شطرنجی است که گاه انسان را به اوج میرساند و گاه گرفتار شکست و نابودی میکند. پیام کلی شعر، دعوت به بیداری، واقعبینی و دلنبستن به قدرت و کامیابیهای گذراست.



