ای بی خبر ز منزل و پیش آهنگ

پروین اعتصامی – قصیده شماره 31
ای بی خبر ز منزل و پیش آهنگ
دور از تو همرهان تو صد فرسنگ
در راه راست، کج چه روی چندین
رفتار راست کن، تو نه ای خرچنگ
رخسار خویش را نکنی روشن
ز آیینه ی دل ار نزدایی زنگ
چون گلشنی است دل که در آن روید
از گلبنی هزار گل خوش رنگ
در هر رهی فتاده و گمراهی
تا نیست رهبرت هنر و فرهنگ
چشم تو خفته است، از آن هر کس
زین باغ، سیب می برد و نارنگ
این روبهک به نیت طاووسی
افکنده دم خویش به خمّ رنگ
بازیچه هاست گنبد گردان را
نامی شنیده ای تو ازین شترنگ
در دام بسته شبرو چرخت سخت
در بر گرفته اژدر دهرت تنگ
انجام کار درفکند ما را
سنگیم ما و چرخ چو قلماسنگ
خار جهان چه می شکنی در چشم
بر چهره چند می فکنی آژنگ
سالک بهر قدم نفتد از پا
عاقل ز هر سخن نشود دلتنگ
تو آدمی نگر که بدین رتبت
بیخود ز باده است و خراب از بنگ
گوهر فروش کان قضا، پروین
یک ره گهر فروخته، صد ره سنگ
معنی بیتهای شعر
ای بی خبر ز منزل و پیش آهنگ / دور از تو همرهان تو صد فرسنگ
ای بیخبر از مقصد و پیشرو، همراهانت صد فرسنگ از تو دور افتادهاند.
در راه راست، کج چه روی چندین / رفتار راست کن، تو نه ای خرچنگ
چرا در راه راست اینهمه کجروی میکنی؟ درست رفتار کن؛ تو خرچنگ نیستی که کج حرکت کنی.
رخسار خویش را نکنی روشن / ز آیینه ی دل ار نزدایی زنگ
اگر زنگار و تیرگی را از آینهٔ دل نزدایی، نمیتوانی چهرهٔ خویش را روشن و پاک کنی.
چون گلشنی است دل که در آن روید / از گلبنی هزار گل خوش رنگ
دل مانند گلستانی است که از هر بوتهٔ آن هزار گل زیبا و رنگارنگ میروید.
در هر رهی فتاده و گمراهی / تا نیست رهبرت هنر و فرهنگ
تا هنر و فرهنگ راهنمای تو نباشد، در هر راهی گرفتار گمراهی و سرگردانی خواهی شد.
چشم تو خفته است، از آن هر کس / زین باغ، سیب می برد و نارنگ
چون چشمت بیدار و هوشیار نیست، هر کس از باغ زندگی تو بهرهای میبرد و دستاوردی به دست میآورد.
این روبهک به نیت طاووسی / افکنده دم خویش به خمّ رنگ
این روباه کوچک برای آنکه خود را طاووس نشان دهد، دم خویش را در رنگ فرو برده است؛ یعنی نادان خود را به زیور دانایی آراسته است.
بازیچه هاست گنبد گردان را / نامی شنیده ای تو ازین شترنگ
آدمیان بازیچهٔ روزگار و آسمان گرداناند؛ آیا چیزی دربارهٔ این بازی شطرنجگونه شنیدهای؟
در دام بسته شبرو چرخت سخت / در بر گرفته اژدر دهرت تنگ
شبروِ چرخ، تو را سخت در دام انداخته و اژدهای روزگار تو را از هر سو در آغوش گرفته است.
انجام کار درفکند ما را / سنگیم ما و چرخ چو قلماسنگ
سرانجام کار، روزگار ما را بر زمین میافکند؛ ما سنگ هستیم و چرخ روزگار مانند فلاخنی است که ما را پرتاب میکند.
خار جهان چه می شکنی در چشم / بر چهره چند می فکنی آژنگ
چرا خار و سختیهای جهان را در چشم خود فرو میبری و چرا بر چهرهات اینهمه چین و اندوه مینشانی؟
سالک بهر قدم نفتد از پا / عاقل ز هر سخن نشود دلتنگ
رهرو نباید با هر گام از پای بیفتد و خردمند نباید از هر سخنی دلگیر و آزرده شود.
تو آدمی نگر که بدین رتبت / بیخود ز باده است و خراب از بنگ
به انسان بنگر که با وجود چنین مقام و منزلتی، بر اثر باده بیخود و به سبب بنگ تباه و خراب شده است.
گوهر فروش کان قضا، پروین / یک ره گهر فروخته، صد ره سنگ
ای پروین، قضا و روزگار مانند گوهرفروشی است که یک بار گوهر میفروشد و صد بار سنگ عرضه میکند؛ یعنی خوشیهایش اندک و سختیهایش بسیار است.
پیام و مفهوم اصلی
پیام اصلی شعر، هشدار به انسانِ غافل و گمراهی است که از مسیر درست و مقصد کمال دور مانده است. شاعر او را به اصلاح رفتار، راستکرداری و پاککردن زنگارهای دل فرامیخواند؛ زیرا دل همچون گلستانی است که با پاکی و تربیت میتواند سرچشمهٔ فضیلتها و زیباییهای اخلاقی شود.



