ای سیه مار جهان را شده افسونگر

پروین اعتصامی – قصیده شماره 29
مار جهان
ای سیه مار جهان را شده افسونگر
نرهد مار فسای از بد مار آخر
نیش این مار هر آن کس که خورد میرد
و آنکه او مرد کجا زنده شود دیگر
بنه این کیسه و این مهره ی افسون را
به فسون سازی گیتی نفسی بنگر
بکن این پایه و بنیاد دگر بر نه
بگذار این ره و از راه دگر بگذر
تو خداوند پرستی، نسزد هرگز
کار بتخانه گزینی و شوی بتگر
از تن خویش بسایی چو شوی سوهان
دامن خویش بسوزی چو شوی اخگر
تو بدین بی پری و خردی اگر روزی
بپری، بگذری از مهر و مه انور
ز تو حیف ای گل شاداب که روییدی
با چنین پرتو رخسار به خار اندر
تو چنان بیخودی از خود که نمیدانی
که تو را میبرد این کشتی بی لنگر
جهد کن تا خرد و فکرت ورایی هست
آنچه دادند بگیرند ز ما یکسر
نفس بدخواه ز کس روی نمیتابد
گر تو زان روی بتابی چه ازین بهتر
زندگی پر خطر و کار تو سرمستی
اهرمن گرسنه و باغ تو بار آور
عاقبت زار بسوزاندت این آتش
آخر کار کند گمرهت این رهبر
سیب را غیر خورد، بهر تو ماند سنگ
نفع را غیر برد، بهر تو ماند ضر
تو اگر شعبده از معجزه بشناسی
نکند شعبده این ساحر جادوگر
زخم خنجر نزند هیچگهی سوزن
کار سوزن نکند هیچگهی خنجر
دامن روح ز کردار بد آلودی
جامه را گاه زدی مشک و گهی عنبر
اندر آن دل که خدا حاکم و سلطان شد
دیگر آن دل نشود جای کس دیگر
روح زد خیمه دانش نه تن خاکی
خضر شد زنده جاوید نه اسکندر
ز ادب پرس، مپرس از نسب و ثروت
ز هنر گوی، مگوی از پدر و مادر
مکن اینگونه تبه جان گرامی را
که به تن هیچ نداری تو ز جان خوشتر
پنجه ی باز قضا باز و تو در بازی
وقت چون برق گریزان و تو در بستر
تیره رایی چه ز جهل و چه ز خود بینی
غرق گشتن چه به رود و چه به بحر اندر
تو زیان کرده ای و باز همی خواهی
مشکت از چین رسد و دیبه ات از ششتر
رو که در دست تو سرمایه و سودی نیست
سود باید که کند مردم سوداگر
تو نه ای مور که مرغان بزنندت ره
تو نه ای مرغ که طفلان بکنندت پر
سالکان پا ننهادند به هر برزن
عاقلان باده نخوردند ز هر ساغر
چه بری نام ره خویش بر شیطان
چه نهی شمع شب خود به ره صرصر
عقل را خوار کند دیده ی ظاهر بین
روح را زار کشد مردم تن پرور
چون تو بس طائر بی تجربه ی خوشخوان
صید گشته است درین گلشن خوش منظر
دام ها بنگری ای مرغک آسوده
اگر از روزنه ی لانه برآری سر
این کبوتر که تو بینیش چنین بیخود
شاهبازیش گرفتست به چنگ اندر
آخر ای شیر ژیان بند ز پا بگسل
آخر ای مرغ سعادت ز قفس برپر
به چراغ دل اگر روشنی افزایی
جلوه ی فکر تو از خور شود افزونتر
دامنت را نتواند که بیالاید
هیچ آلوده، گرت پاک بود گوهر
کله از رتبت سر مرتبه ای دارد
چو سر افتاد، چه سود از کله و افسر
سوخت پروانه و دانست در آن ساعت
که شد اندام ضعیفش همه خاکستر
هر چه کشتی ملخ و مور به یغما برد
وین چنین خشک شد این مزرعه ی اخضر
به تن سوختگان چند شوی پیکان
به دل خسته دلان چند زنی نشتر
تو دگر هیچ نداری ز سلیمانی
اگر این دیو ز دستت برد انگشتر
دلت از روشنی جانت شود روشن
زانکه این هر دو قرینند به یکدیگر
در گلستان دلی، گلبنی از حکمت
به ز صد باغ گل و یاسمن و عبهر
چه کشی منت دونان به سر هر ره
چه روی در طلب نان به سوی هر در
آنکه زر هنر اندوخت، نشد مفلس
آنکه کار دل و جان کرد نشد مضطر
پر طاوس چه بندی به دم کرکس
چو دم آراسته گردد، چه کنی با پر
آنچه آموخت به ما چرخ، سیه کاریست
گر چه کردیم سیه بس ورق و دفتر
اوستادی نکند کودک بی استاد
درس دانش ندهد مردم بی مشعر
جسم چون کودک و جانست ورا دایه
عقل چون مادر و علم است ورا دختر
علم نیکوست چه در خانه چه در غربت
عود خوشبوست چه در کاسه چه در مجمر
کاخ دل جویی از کوی تن مسکین
شمش زر خواهی از کوره ی آهنگر
کاردانان نگزینند تبه کاری
نامجویان ننشینند به هر محضر
آغل از خانه بسی دور و شبان در خواب
گرگ بددل به کمین و رمه اندر چر
جای آسایش دزدان بود این وادی
مسکن غول بیابان بود این معبر
خون دلهاست درین جام شقایق گون
تیرگیهاست درین نیلپری چادر
بهر وارون شدن افراشت سر این رایت
بهر ویران شدن آباد شد این کشور
خانه ای را که نه سقفی و نه بنیادیست
این چنین خانه چه از خشت و چه از مرمر
سور موش است اگر گربه شود بیمار
عید گرگ است اگر شیر شود لاغر
پاک شو تا نخوری انده ناپاکی
نیک شو تا ندهندت به بدی کیفر
همه کردار تو از توست چنین تیره
چه کنی شکوه ز ماه و گله از اختر
وقت مانند گلوبند بود، پروین
چو شود پاره، پراکنده شود گوهر
معنی بیتهای نخستین
ای سیه مار جهان را شده افسونگر / نرهد مار فسای از بد مار آخر
ای جهانِ سیاه که افسونگر شدهای، مارگیر از گزند مارِ بد سرانجام رهایی نمییابد.
نیش این مار هر آن کس که خورد میرد / و آنکه او مرد کجا زنده شود دیگر
هر کس زهر این مار را بخورد میمیرد و کسی که مرد، دیگر زنده نمیشود.
بنه این کیسه و این مهره ی افسون را / به فسون سازی گیتی نفسی بنگر
این کیسه و مهرهٔ افسون را کنار بگذار و لحظهای به افسونگری و فریبهای دنیا نگاه کن.
بکن این پایه و بنیاد دگر بر نه / بگذار این ره و از راه دگر بگذر
این اساس را برانداز و بنیادی تازه بنا کن؛ این راه را رها کن و از راه دیگری برو.
تو خداوند پرستی، نسزد هرگز / کار بتخانه گزینی و شوی بتگر
تو خداپرستی؛ هرگز شایسته نیست که کار بتخانه را برگزینی و بتپرست شوی.
از تن خویش بسایی چو شوی سوهان / دامن خویش بسوزی چو شوی اخگر
اگر مانند سوهان شوی، تن خود را میسایی و اگر مانند اخگر باشی، دامن خویش را میسوزانی.
تو بدین بی پری و خردی اگر روزی / بپری، بگذری از مهر و مه انور
تو با این بیبالوپری و کمخردی، اگر روزی پرواز کنی، از خورشید و ماه روشن نیز فراتر خواهی رفت.
ز تو حیف ای گل شاداب که روییدی / با چنین پرتو رخسار به خار اندر
ای گل شادابی که در میان خارها روییدهای، افسوس بر تو که با چنین چهرهٔ درخشانی در جایگاهی نامناسب قرار گرفتهای.
تو چنان بیخودی از خود که نمیدانی / که تو را میبرد این کشتی بی لنگر
چنان از خود بیخبری که نمیدانی این کشتی بیلنگر تو را با خود میبرد.
جهد کن تا خرد و فکرت ورایی هست / آنچه دادند بگیرند ز ما یکسر
تا زمانی که خرد و اندیشه داری، کوشش کن؛ زیرا سرانجام همهٔ چیزهایی را که به ما دادهاند، از ما خواهند گرفت.
نفس بدخواه ز کس روی نمیتابد / گر تو زان روی بتابی چه ازین بهتر
نفس بدخواه از هیچکس روی برنمیتابد؛ اگر تو از آن روی بگردانی، چه چیزی بهتر از این خواهد بود؟
زندگی پر خطر و کار تو سرمستی / اهرمن گرسنه و باغ تو بار آور
زندگی پرخطر است و تو سرگرم مستی و غفلت هستی؛ در حالی که اهریمن گرسنه است و باغ زندگی تو پربار.
عاقبت زار بسوزاندت این آتش / آخر کار کند گمرهت این رهبر
سرانجام این آتش تو را بیچاره میسوزاند و در پایان، این راهبر تو را گمراه خواهد کرد.
سیب را غیر خورد، بهر تو ماند سنگ / نفع را غیر برد، بهر تو ماند ضر
دیگران سیب را میخورند و برای تو سنگ باقی میماند؛ دیگران سود میبرند و زیان نصیب تو میشود.
تو اگر شعبده از معجزه بشناسی / نکند شعبده این ساحر جادوگر
اگر بتوانی شعبده را از معجزه تشخیص دهی، این ساحر جادوگر دیگر نمیتواند تو را بفریبد.
زخم خنجر نزند هیچگهی سوزن / کار سوزن نکند هیچگهی خنجر
سوزن هرگز زخم خنجر را نمیزند و خنجر نیز هرگز کار سوزن را انجام نمیدهد؛ هر چیزی توان و کارکرد ویژهٔ خود را دارد.
دامن روح ز کردار بد آلودی / جامه را گاه زدی مشک و گهی عنبر
دامن روح خود را با کردارهای بد آلودهای، هرچند جامهات را گاهی با مشک و گاهی با عنبر خوشبو میکنی.
اندر آن دل که خدا حاکم و سلطان شد / دیگر آن دل نشود جای کس دیگر
دلی که خداوند در آن حاکم و فرمانروا باشد، دیگر جای هیچ کس دیگری نخواهد بود.
روح زد خیمه دانش نه تن خاکی / خضر شد زنده جاوید نه اسکندر
این روح است که با دانش جاودانه میشود، نه تن خاکی؛ خضر به جاودانگی رسید، نه اسکندر.
ز ادب پرس، مپرس از نسب و ثروت / ز هنر گوی، مگوی از پدر و مادر
دربارهٔ ادب و شایستگی افراد بپرس، نه دربارهٔ نسب و ثروتشان؛ از هنر سخن بگو، نه از پدر و مادر.
مکن اینگونه تبه جان گرامی را / که به تن هیچ نداری تو ز جان خوشتر
جان ارزشمند خود را اینگونه تباه نکن؛ زیرا در وجود تو چیزی گرامیتر از جان نیست.
پنجه ی باز قضا باز و تو در بازی / وقت چون برق گریزان و تو در بستر
چنگال گشودهٔ تقدیر در کمین است و تو سرگرم بازی هستی؛ زمان مانند برق میگریزد و تو در بستر غفلت ماندهای.
تیره رایی چه ز جهل و چه ز خود بینی / غرق گشتن چه به رود و چه به بحر اندر
بداندیشی، چه از نادانی باشد و چه از خودبینی، تفاوتی ندارد؛ همانگونه که غرق شدن در رود و دریا یکسان است.
تو زیان کرده ای و باز همی خواهی / مشکت از چین رسد و دیبه ات از ششتر
تو زیان کردهای و با این حال هنوز انتظار داری مشک از چین و دیبا از شوشتر برایت برسد.
معنی بیتهای میانی
رو که در دست تو سرمایه و سودی نیست / سود باید که کند مردم سوداگر
برو، زیرا در دست تو سرمایه و سودی نیست؛ سود بردن کار بازرگان و سوداگر است.
تو نه ای مور که مرغان بزنندت ره / تو نه ای مرغ که طفلان بکنندت پر
تو نه آن مور ناتوانی که پرندگان راهت را ببندند و نه پرندهای هستی که کودکان بتوانند پر و بالت را بکنند.
سالکان پا ننهادند به هر برزن / عاقلان باده نخوردند ز هر ساغر
رهروان راه حقیقت به هر کوچهای قدم نگذاشتند و خردمندان از هر جامی شراب ننوشیدند.
چه بری نام ره خویش بر شیطان / چه نهی شمع شب خود به ره صرصر
چرا راه خود را به شیطان بسپاری و چراغ شب زندگیات را در مسیر باد تند قرار دهی؟
عقل را خوار کند دیده ی ظاهر بین / روح را زار کشد مردم تن پرور
نگاه ظاهربین عقل را خوار میکند و انسان تنپرست روح را ناتوان و رنجور میسازد.
چون تو بس طائر بی تجربه ی خوشخوان / صید گشته است درین گلشن خوش منظر
پرندگان خوشآواز و بیتجربهی بسیاری مانند تو در این باغ زیبا گرفتار و شکار شدهاند.
دام ها بنگری ای مرغک آسوده / اگر از روزنه ی لانه برآری سر
ای پرندهی آسوده، اگر از سوراخ لانه سرت را بیرون بیاوری، دامهای بسیاری را خواهی دید.
این کبوتر که تو بینیش چنین بیخود / شاهبازیش گرفتست به چنگ اندر
این کبوتری که او را چنین بیخبر و بیخود میبینی، در چنگال شاهین گرفتار شده است.
آخر ای شیر ژیان بند ز پا بگسل / آخر ای مرغ سعادت ز قفس برپر
ای شیر خشمگین، سرانجام زنجیرهای پای خود را پاره کن؛ ای پرندهی سعادت، از قفس رها شو و پرواز کن.
به چراغ دل اگر روشنی افزایی / جلوه ی فکر تو از خور شود افزونتر
اگر چراغ دل خود را روشنتر کنی، درخشش اندیشهات از روشنایی خورشید نیز بیشتر خواهد شد.
دامنت را نتواند که بیالاید / هیچ آلوده، گرت پاک بود گوهر
اگر گوهر وجودت پاک باشد، هیچ آلودهای نمیتواند دامان تو را آلوده کند.
کله از رتبت سر مرتبه ای دارد / چو سر افتاد، چه سود از کله و افسر
ارزش کلاه از جایگاه و بزرگی سر است؛ وقتی سر از میان برود، کلاه و تاج چه سودی دارند؟
سوخت پروانه و دانست در آن ساعت / که شد اندام ضعیفش همه خاکستر
پروانه سوخت و تنها در همان لحظه دریافت که اندام ناتوانش سراسر خاکستر شده است.
هر چه کشتی ملخ و مور به یغما برد / وین چنین خشک شد این مزرعه ی اخضر
هرچه کاشتی، ملخ و مور به غارت بردند و این کشتزار سرسبز چنین خشک و بیحاصل شد.
به تن سوختگان چند شوی پیکان / به دل خسته دلان چند زنی نشتر
تا چه اندازه میخواهی بر تن سوختگان تیر بزنی و بر دل رنجدیدگان نیشتر فرود آوری؟
تو دگر هیچ نداری ز سلیمانی / اگر این دیو ز دستت برد انگشتر
اگر این دیو انگشتر را از دستت برباید، دیگر از شکوه و قدرت سلیمانی چیزی برایت باقی نمیماند.
دلت از روشنی جانت شود روشن / زانکه این هر دو قرینند به یکدیگر
دل تو از نور جانت روشن میشود، زیرا دل و جان همراه و پیوسته به یکدیگرند.
در گلستان دلی، گلبنی از حکمت / به ز صد باغ گل و یاسمن و عبهر
در گلستان دل، یک بوتهی گل از حکمت و دانایی از صد باغ پر از گل و یاسمن و عبهر بهتر است.
چه کشی منت دونان به سر هر ره / چه روی در طلب نان به سوی هر در
چرا در هر راهی منت فرومایگان را تحمل میکنی و برای بهدست آوردن نان به در هر کسی میروی؟
آنکه زر هنر اندوخت، نشد مفلس / آنکه کار دل و جان کرد نشد مضطر
کسی که سرمایهی هنر اندوخت، تهیدست نمیشود و آنکه با دل و جان کار کرد، گرفتار و درمانده نخواهد شد.
پر طاوس چه بندی به دم کرکس / چو دم آراسته گردد، چه کنی با پر
پر طاووس را بر دم کرکس چه سود؟ وقتی دم آراسته شود، با خود پرها چه خواهی کرد؟
آنچه آموخت به ما چرخ، سیه کاریست / گر چه کردیم سیه بس ورق و دفتر
آنچه روزگار به ما آموخته، بدکاری و سیاهی است؛ هرچند ما نیز صفحات و دفترهای بسیاری را سیاه کردهایم.
اوستادی نکند کودک بی استاد / درس دانش ندهد مردم بی مشعر
کودکی که استاد نداشته باشد استاد نمیشود و انسان بیخرد نمیتواند درس دانش بیاموزد.
جسم چون کودک و جانست ورا دایه / عقل چون مادر و علم است ورا دختر
جسم مانند کودک است و جان پرستار او؛ عقل همچون مادر است و علم مانند دختر او.
علم نیکوست چه در خانه چه در غربت
دانش در هر جا ارزشمند و نیکوست، چه در خانه و چه در سرزمین بیگانه.
معنی بیتهای پایانی
عود خوشبوست چه در کاسه چه در مجمر / کاخ دل جویی از کوی تن مسکین
عود در هر ظرفی که باشد خوشبوست؛ و اگر در جستوجوی کاخ دل هستی، باید آن را در کوی انسانهای فرودست و بیآلایش بجویی.
شمش زر خواهی از کوره ی آهنگر / کاردانان نگزینند تبه کاری
اگر شمش زر میخواهی، باید آن را از کورهٔ آهنگر بجویی؛ و انسانهای کاردان و باتجربه، راه تباهی و کار نادرست را انتخاب نمیکنند.
نامجویان ننشینند به هر محضر / آغل از خانه بسی دور و شبان در خواب
کسانی که در پی نام و اعتبارند، در هر مجلسی حاضر نمیشوند؛ در حالی که آغل از خانه بسیار دور است و چوپان در خواب به سر میبرد.
گرگ بددل به کمین و رمه اندر چر / جای آسایش دزدان بود این وادی
گرگ بداندیش در کمین نشسته و گوسفندان در چرا هستند؛ این سرزمین جای آسودگی و جولان دزدان است.
مسکن غول بیابان بود این معبر / خون دلهاست درین جام شقایق گون
این گذرگاه جایگاه غول بیابان است؛ و آنچه در این جام سرخرنگ دیده میشود، خون دلهای بسیار است.
تیرگیهاست درین نیلپری چادر / بهر وارون شدن افراشت سر این رایت
در این چادر نیلگون، تیرگیها و اندوهها نهفته است؛ و این پرچم برای سرنگون شدن برافراشته شده است.
بهر ویران شدن آباد شد این کشور / خانه ای را که نه سقفی و نه بنیادیست
این کشور آباد شده است، اما گویا تنها برای آنکه ویران شود؛ خانهای که نه سقف دارد و نه پایه و بنیانی استوار.
این چنین خانه چه از خشت و چه از مرمر / سور موش است اگر گربه شود بیمار
چنین خانهای، چه از خشت ساخته شده باشد و چه از مرمر، ارزشی ندارد؛ اگر گربه بیمار شود، جشن و شادی موشهاست.
عید گرگ است اگر شیر شود لاغر / پاک شو تا نخوری انده ناپاکی
اگر شیر ناتوان و لاغر شود، روزگار به کام گرگ خواهد بود؛ پس پاکیزه باش تا گرفتار اندوه و پیامدهای ناپاکی نشوی.
نیک شو تا ندهندت به بدی کیفر / همه کردار تو از توست چنین تیره
نیکوکار باش تا به سبب بدی مجازات نشوی؛ زیرا همهٔ رفتارها و کردارهای تو از خود تو سرچشمه میگیرد و تیرگی زندگیات نتیجهٔ اعمال خودت است.
چه کنی شکوه ز ماه و گله از اختر / وقت مانند گلوبند بود، پروین
پس چه جای شکایت از ماه و گلهمندی از ستارگان است؟ پروین میگوید زمان مانند گردنبندی پیوسته و بههمپیوسته است.
چو شود پاره، پراکنده شود گوهر
اما وقتی این گلوبند از هم بگسلد، گوهرهای آن نیز پراکنده میشوند.
پیام و مفهوم اصلی
پیام اصلی شعر، هشدار درباره فریبندگی و تباهکنندگی دنیاست؛ جهان همچون ماری سیاه و افسونگر تصویر شده که نیش آن هر کس را گرفتار کند، زندگی و رستگاریاش را از میان میبرد. شاعر انسان را دعوت میکند تا دل از کیسه و مهرههای فریبنده و وابستگیهای دنیوی برکند، بنیاد زندگی را بر ارزشهای درست و معنوی استوار سازد و از راه تباهی و دنیاپرستی به مسیر حقیقت و کمال روی آورد.



