دل اگر توشه و توانی داشت

پروین اعتصامی – قصیده شماره 16
دل اگر
دل اگر توشه و توانی داشت
در ره عقل کاروانی داشت
دیده گر دفتر قضا می خواند
ز سیه کاریش امانی داشت
رهزن نفس را شناخته بود
گنجهایش نگاهبانی داشت
کشت و زرعی به ملک جان می کرد
بی نیاز از جهان، جهانی داشت
گوش ما موعظت نیوش نبود
ورنه هر ذره ای دهانی داشت
ما در این پرتگه چه می کردیم
مرکب آز گر عنانی داشت
با چنین آتش و تف و دم و دود
کاشکی این تنور نانی داشت
آزمند این چنین گرسنه نبود
اگر این سفره میهمانی داشت
همه را زنده می نشاید گفت
زندگی نامی و نشانی داشت
داستان گذشتگان پند است
هر که بگذشت داستانی داشت
رازهای زمانه را می گفت
در و دیوار گر زبانی داشت
اشکها انجم سپهر دلند
این زمین نیز آسمانی داشت
تن به دریوزه خوی کرد و ندید
که چو جان گنج شایگانی داشت
خیره گفتند روح گنج تن است
گنج اگر بود، پاسبانی داشت
تن که یک عمر زنده ی جان بود
هرگز آگه نشد که جانی داشت
آنچنان شو که گل شوی نه گیاه
باغ ایام باغبانی داشت
نیکبخت آن توانگری که به دل
غم مسکین ناتوانی داشت
چاشت را با گرسنگان می خورد
تا که در سفره نیم نانی داشت
زندگانی تجارتی است کز آن
همه کس غبنی و زیانی داشت
بوریاباف بود جوله ی دهر
نه پرندی نه پرنیانی داشت
روبه روزگار خواب نکرد
تا که این قلعه ماکیانی داشت
گم شد و کس نیافتش دیگر
گهر عمر، کاش کانی داشت
صید و صیاد هر دو صید شدند
تا قضا تیری و کمانی داشت
دل به حق سجده کرد و نفس به زر
هر کسی سر بر آستانی داشت
ما پراکندگان پنداریم
ورنه هر گله ای شبانی داشت
موج و طوفان و سیل و ورطه بسی است
زندگی بحر بی کرانی داشت
خامه ی دهر بر شکوفه نوشت
هر بهاری ز پی خزانی داشت
تیره و کند گشت تیغ وجود
کاشکی صیقل و فسانی داشت
معنی بیتهای شعر
دل اگر توشه و توانی داشت / در ره عقل کاروانی داشت
اگر دل توشه و توان معنوی داشت، در راه عقل و خرد نیز کاروانی راهنما و همراه داشت.
دیده گر دفتر قضا می خواند / ز سیه کاریش امانی داشت
اگر چشم حقیقتبین دفتر تقدیر را میخواند، از بدکاریها و گناهان خود در امان میماند.
رهزن نفس را شناخته بود / گنجهایش نگاهبانی داشت
اگر انسان دشمن درونی و نفس سرکش را میشناخت، از گنجهای وجودش نگهبانی میکرد.
کشت و زرعی به ملک جان می کرد / بی نیاز از جهان، جهانی داشت
اگر انسان در سرزمین جان خود بذر نیکی میکاشت، از جهان بینیاز میشد و جهانی ارزشمند در درون خویش داشت.
گوش ما موعظت نیوش نبود / ورنه هر ذره ای دهانی داشت
گوش ما شنونده پند و اندرز نبود؛ وگرنه هر ذرهای از جهان زبان سخن گفتن و پند دادن داشت.
ما در این پرتگه چه می کردیم / مرکب آز گر عنانی داشت
اگر حرص و آز مهار و افساری داشت، ما در این پرتگاه گرفتار نمیشدیم.
با چنین آتش و تف و دم و دود / کاشکی این تنور نانی داشت
با وجود این همه آتش و گرما و دود، افسوس که این تنور زندگی نانی برای خوردن و بهرهای واقعی نداشت.
آزمند این چنین گرسنه نبود / اگر این سفره میهمانی داشت
اگر سفره دنیا بهرهای برای همگان داشت، آزمندان اینچنین گرسنه و حریص نمیماندند.
همه را زنده می نشاید گفت / زندگی نامی و نشانی داشت
هر کسی را که زنده است نمیتوان حقیقتاً زندگانی دانست؛ زندگی باید معنا و نشانی داشته باشد.
داستان گذشتگان پند است / هر که بگذشت داستانی داشت
سرگذشت پیشینیان مایه پند و عبرت است؛ هر کس که از این جهان گذشت، داستان و تجربهای داشت.
رازهای زمانه را می گفت / در و دیوار گر زبانی داشت
اگر در و دیوار زبان داشتند، رازها و حوادث پنهان روزگار را بازگو میکردند.
اشکها انجم سپهر دلند / این زمین نیز آسمانی داشت
اشکها مانند ستارگان آسمان دلاند؛ همانگونه که این زمین نیز برای خود آسمانی داشت.
تن به دریوزه خوی کرد و ندید / که چو جان گنج شایگانی داشت
تن به گدایی و دریوزگی خو گرفت و ندید که جان، مانند گنجی بسیار ارزشمند، سرمایهای گرانبها داشت.
خیره گفتند روح گنج تن است / گنج اگر بود، پاسبانی داشت
نادانانه گفتند روح گنج تن است؛ اما اگر گنجی در کار بود، باید نگهبانی نیز میداشت.
تن که یک عمر زنده ی جان بود / هرگز آگه نشد که جانی داشت
تن که یک عمر به نیروی جان زنده بود، هرگز از ارزش و وجود جانی که در خود داشت آگاه نشد.
آنچنان شو که گل شوی نه گیاه / باغ ایام باغبانی داشت
چنان زندگی کن که به گل تبدیل شوی، نه گیاهی بیارزش؛ زیرا باغ روزگار باغبانی دارد که شایستگان را پرورش میدهد.
نیکبخت آن توانگری که به دل / غم مسکین ناتوانی داشت
توانگر خوشبخت کسی است که در دل خود به حال فقیران و ناتوانان اندوه و دلسوزی دارد.
چاشت را با گرسنگان می خورد / تا که در سفره نیم نانی داشت
او تا زمانی که در سفرهاش حتی نیمهنانی داشت، غذای ظهر خود را با گرسنگان تقسیم میکرد.
زندگانی تجارتی است کز آن / همه کس غبنی و زیانی داشت
زندگی مانند تجارتی است که در آن همه مردم سرانجام گرفتار زیان و زیاندیدگی میشوند.
بوریاباف بود جوله ی دهر / نه پرندی نه پرنیانی داشت
چرخ روزگار مانند بافندهای حصیرباف بود؛ نه پارچهای فاخر داشت و نه جامهای ارزشمند.
روبه روزگار خواب نکرد / تا که این قلعه ماکیانی داشت
روباه روزگار تا زمانی که این قلعه و جهان، مرغ و طعمهای داشت، از شکار و فریب دست نکشید.
گم شد و کس نیافتش دیگر / گهر عمر، کاش کانی داشت
گوهر عمر گم شد و دیگر کسی آن را نیافت؛ ای کاش معدن و سرچشمهای داشت تا دوباره به دست آید.
صید و صیاد هر دو صید شدند / تا قضا تیری و کمانی داشت
هم شکار و هم شکارچی گرفتار تقدیر شدند، زیرا قضاوت روزگار تیر و کمانی برای شکار کردن داشت.
دل به حق سجده کرد و نفس به زر / هر کسی سر بر آستانی داشت
دل در برابر خدا سر فرود آورد و نفس در برابر زر؛ هر کس سرانجام در برابر آستانی فرمانبردار بود.
ما پراکندگان پنداریم / ورنه هر گله ای شبانی داشت
ما خود را پراکنده و بیراهنما میپنداریم، وگرنه هر گروه و جمعیتی چوپان و راهبری داشت.
موج و طوفان و سیل و ورطه بسی است / زندگی بحر بی کرانی داشت
در زندگی موج و طوفان و سیل و گردابهای بسیاری وجود دارد، زیرا زندگی دریایی بیکران و پرخطر است.
خامه ی دهر بر شکوفه نوشت / هر بهاری ز پی خزانی داشت
قلم روزگار بر شکوفه نوشت که پس از هر بهاری، خزانی در راه است.
تیره و کند گشت تیغ وجود / کاشکی صیقل و فسانی داشت
شمشیر وجود انسان تیره و کند شد؛ ای کاش وسیلهای برای صیقل دادن و تیز کردن آن وجود داشت.
تفسیر کلی
این شعر بر اهمیت عقل، آگاهی و خویشتنداری در زندگی انسان تأکید میکند. شاعر معتقد است اگر دل از توان و بصیرت برخوردار باشد، میتواند در مسیر عقل حرکت کند و از گمراهی در امان بماند. شناختن نفس و مهار خواهشهای نفسانی، همچون نگهبانی از گنجهای درونی، سبب حفظ ارزشهای معنوی انسان میشود. در پایان، آباد کردن سرزمین جان با فضیلت و دانایی، انسان را از وابستگی به جهان بینیاز و صاحب جهانی درونی میسازد.



