اگر چه در ره هستی هزار دشواریست

پروین اعتصامی – قصیده شماره 13
در ره هستی
اگر چه در ره هستی هزار دشواریست
چو پر کاه پریدن ز جا سبکساریست
به پات رشته فکندست روزگار و هنوز
نه آگهی تو که این رشته ی گرفتاریست
به گرگ مردمی آموزی و نمی دانی
که گرگ را ز ازل پیشه مردم آزاریست
بپرس راه ز علم، این نه جای گمراهیست
بخواه چاره ز عقل، این نه روز ناچاریست
نهفته در پس این لاجورد گون خیمه
هزار شعبده بازی، هزار عیاریست
سلام دزد مگیر و متاع دیو مخواه
چرا که دوستی دشمنان ز مکاریست
هر آن مریض که پند طبیب نپذیرد
سزاش تاب و تب روزگار بیماریست
به چشم عقل ببین پرتو حقیقت را
مگوی نور تجلی فسون و طراریست
اگر که در دل شب خون نمی کند گردون
به وقت صبح چرا کوه و دشت گلناریست
به گاهوار تو افعی نهفت دایه ی دهر
مبرهن است که بیزار ازین پرستاریست
سپرده ای دل مفتون خود به معشوقی
که هر چه در دل او هست، از تو بیزاریست
بدار دست ز کشتی که حاصلش تلخیست
بپوش روی ز آئینه ای که زنگاریست
به خیره بار گران زمانه چند کشی
تو را چه مزد به پاداش این گرانباریست
فرشته زان سبب از کید دیو بی خبر است
که اقتضای دل پاک، پاک انگاریست
بلند شاخه ی این بوستان روح افزای
اگر ز میوه تهی شد، ز پست دیواریست
چو هیچگاه به کار نکو نمی گرویم
شگفت نیست گر آئین ما سیه کاریست
برو که فکرت این سودگر معامله نیست
متاع او همه از بهر گرم بازاریست
بخر ز دکه ی عقل آنچه روح می طلبد
هزار سود نهان اندرین خریداریست
زمانه گشت چو عطار و خون هر سگ و خوک
فروخت بر همه و گفت مشک تاتاریست
گلش مبو که نه شغلیش غیر گلچینیست
غمش مخور که نه کاریش غیر خونخواریست
قضا چو قصد کند، صعوه ای چو ثعبانی است
فلک چو تیغ کشد، زخم سوزنی کاریست
کدام شمع که ایمن ز باد صبحگهی است
کدام نقطه که بیرون ز خط پرگاریست
عمارت تو شد است این چنین خراب ولیک
به خانه ی دگران پیشه ی تو معماریست
بدان صفت که تو هستی دهند پاداشت
سزای کار در آخر همان سزاواریست
بهل که عاقبت کار سرنگونت کند
بلندئی که سرانجام آن نگونساریست
گریختن از کژی و رمیدن از پستی
نخست سنگ بنای بلند مقداریست
ز روشنائی جان، شامها سحر گردد
روان پاک چو خورشید و تن شب تاریست
چراغ دزد ز مخزن پدید شد، پروین
زمان خواب گذشتست، وقت بیداریست
معنی بیتهای نخستین
اگر چه در ره هستی هزار دشواریست / چو پر کاه پریدن ز جا سبکساریست
اگرچه در مسیر زندگی دشواریهای بسیاری وجود دارد، اما سبکسرانه و بیهدف از جایی به جای دیگر رفتن، کاری بیارزش و سبکمایه است.
به پات رشته فکندست روزگار و هنوز / نه آگهی تو که این رشته ی گرفتاریست
روزگار بر پای تو بند و رشتهای افکنده است، اما هنوز نمیدانی که این رشته، زنجیر گرفتاری و اسارت است.
به گرگ مردمی آموزی و نمی دانی / که گرگ را ز ازل پیشه مردم آزاریست
تو میخواهی به گرگ انساندوستی بیاموزی، درحالیکه نمیدانی آزار رساندن به مردم از آغاز، خوی و پیشهٔ گرگ بوده است.
بپرس راه ز علم، این نه جای گمراهیست / بخواه چاره ز عقل، این نه روز ناچاریست
راه درست را از دانش بپرس، زیرا اینجا جای گمراه شدن نیست؛ و راه چاره را از خرد بخواه، زیرا هنوز زمان درماندگی و ناچاری نرسیده است.
نهفته در پس این لاجورد گون خیمه / هزار شعبده بازی، هزار عیاریست
در پشت این آسمان کبود، هزاران فریب و نیرنگ و انواع زیرکی و حیلهگری پنهان شده است.
سلام دزد مگیر و متاع دیو مخواه / چرا که دوستی دشمنان ز مکاریست
به دزد اعتماد و اطمینان نکن و کالای دیو را مخواه؛ زیرا دوستی دشمنان از روی نیرنگ و فریبکاری است.
هر آن مریض که پند طبیب نپذیرد / سزاش تاب و تب روزگار بیماریست
هر بیماری که اندرز پزشک را نپذیرد، سزاوار آن است که درد و تب دوران بیماری را تحمل کند.
به چشم عقل ببین پرتو حقیقت را / مگوی نور تجلی فسون و طراریست
با چشم خرد، روشنایی حقیقت را ببین و نگو که نور آشکار حقیقت، جادو و فریب است.
اگر که در دل شب خون نمی کند گردون / به وقت صبح چرا کوه و دشت گلناریست
اگر آسمان در دل شب خون نمیگرید و خونفشانی نمیکند، پس سرخی کوه و دشت در هنگام صبح از چیست؟
به گاهوار تو افعی نهفت دایه ی دهر / مبرهن است که بیزار ازین پرستاریست
دایهٔ روزگار در گهوارهات افعی پنهان کرده است؛ پس روشن است که این پرستاری از روی مهر و دلسوزی نیست.
سپرده ای دل مفتون خود به معشوقی / که هر چه در دل او هست، از تو بیزاریست
دل شیفتهٔ خود را به معشوقی سپردهای که تمام احساس و اندیشهٔ او نسبت به تو، بیزاری و نفرت است.
بدار دست ز کشتی که حاصلش تلخیست / بپوش روی ز آئینه ای که زنگاریست
از کشتیای که نتیجهاش تلخی و ناکامی است دست بکش و روی خود را از آینهای که زنگار گرفته و حقیقت را نشان نمیدهد، برگردان.
به خیره بار گران زمانه چند کشی / تو را چه مزد به پاداش این گرانباریست
بیهوده تا چه زمانی بار سنگین سختیهای روزگار را بر دوش میکشی؟ در برابر این همه تحمل و سنگینی، چه پاداشی نصیب تو خواهد شد؟
فرشته زان سبب از کید دیو بی خبر است / که اقتضای دل پاک، پاک انگاریست
فرشته از نیرنگ و فریب دیو آگاه نیست، زیرا دل پاک، دیگران را نیز پاک و بیآلایش میپندارد.
بلند شاخه ی این بوستان روح افزای / اگر ز میوه تهی شد، ز پست دیواریست
اگر شاخهٔ بلند این باغ جانبخش از میوه خالی باشد، ارزش و اعتبارش از دیواری کوتاه و بیارزش نیز کمتر است.
چو هیچگاه به کار نکو نمی گرویم / شگفت نیست گر آئین ما سیه کاریست
چون هیچگاه به کار نیک روی نمیآوریم، شگفت نیست که روش و آیین ما زشتکاری و تباهی باشد.
برو که فکرت این سودگر معامله نیست / متاع او همه از بهر گرم بازاریست
از اندیشهٔ این سوداگر دست بکش، زیرا معاملهٔ او سود واقعی ندارد و همهٔ کالاهایش تنها برای گرم نگه داشتن بازار و فریب مردم است.
بخر ز دکه ی عقل آنچه روح می طلبد / هزار سود نهان اندرین خریداریست
از دکان خرد، آنچه را روح تو نیاز دارد خریداری کن؛ زیرا در این انتخاب و خرید، سودهای پنهان فراوانی نهفته است.
زمانه گشت چو عطار و خون هر سگ و خوک / فروخت بر همه و گفت مشک تاتاریست
روزگار مانند عطرفروشی شده است که خون هر سگ و خوکی را به مردم میفروشد و ادعا میکند که مشک تاتاری است؛ یعنی باطل را به جای حقیقت عرضه میکند.
گلش مبو که نه شغلیش غیر گلچینیست / غمش مخور که نه کاریش غیر خونخواریست
به باغ و گل او امید مبند، زیرا کارش چیزی جز چیدن گل نیست؛ و برای او اندوهگین مباش، چون کار و خویش چیزی جز خونخواری نیست.
قضا چو قصد کند، صعوه ای چو ثعبانی است / فلک چو تیغ کشد، زخم سوزنی کاریست
وقتی تقدیر قصد زیان رساندن کند، گنجشکی کوچک میتواند مانند اژدهایی سهمگین شود؛ و هنگامی که آسمان تیغ برکشد، حتی زخمی به اندازهٔ سوزن نیز کشنده خواهد بود.
کدام شمع که ایمن ز باد صبحگهی است / کدام نقطه که بیرون ز خط پرگاریست
کدام شمع است که از باد صبحگاهی در امان باشد؟ و کدام نقطه وجود دارد که بیرون از خط و دایرهٔ پرگار قرار گرفته باشد؟
معنی بیتهای پایانی
عمارت تو شد است این چنین خراب ولیک / به خانه ی دگران پیشه ی تو معماریست
خانه و بنای زندگی خودت را چنین ویران کردهای، اما در خانههای دیگران به ساختن و آبادانی مشغولی.
بدان صفت که تو هستی دهند پاداشت / سزای کار در آخر همان سزاواریست
تو را به همان صورتی که هستی پاداش میدهند و در پایان، سزا و نتیجهای شایستهٔ کار خود دریافت میکنی.
بهل که عاقبت کار سرنگونت کند / بلندئی که سرانجام آن نگونساریست
بلندی و برتریای را که سرانجام به سقوطت میانجامد رها کن؛ زیرا پایان چنین بلندیای سرنگونی است.
گریختن از کژی و رمیدن از پستی / نخست سنگ بنای بلند مقداریست
دوری از ناراستی و پرهیز از پستی، نخستین پایه و اساس رسیدن به بزرگی و ارزشمندی است.
ز روشنائی جان، شامها سحر گردد / روان پاک چو خورشید و تن شب تاریست
با روشنایی جان، شبهای تاریک به سپیدهدم تبدیل میشوند؛ جان پاک مانند خورشید روشن است و جسم همچون شب تاریک.
چراغ دزد ز مخزن پدید شد، پروین / زمان خواب گذشتست، وقت بیداریست
ای پروین، چراغی که از گنجینه پدید آمده، نشانهٔ آن است که زمان خواب گذشته و هنگام بیداری فرا رسیده است.
تفسیر کلی
این شعر انسان را به پایداری و هوشیاری در مسیر دشوار زندگی دعوت میکند و سبکسری و بیثباتی را نکوهش مینماید. شاعر روزگار را به رشتهای تشبیه میکند که انسان را در گرفتاریها گرفتار ساخته، اما بسیاری از آدمیان از این حقیقت غافلاند. همچنین با اشاره به گرگ، بر این نکته تأکید میشود که بدسرشتی و مردمآزاری را نمیتوان با پند و آموزش از میان برد. پیام نهایی شعر آن است که انسان برای رهایی از گمراهی و مشکلات باید به دانش و خرد پناه ببرد.



