مغنی ره باستانی بزن

نظامی گنجوی – اسکندر نامه – اقبال نامه – شماره 13

افسانه ی ماریه قبطیه

مطرب نامه

مغنی ره باستانی بزن

مغانه نوای مغانی بزن

من بینوا را به آن یک نوا

گرامی کن و گرمتر کن هوا

 

داستان

گزین فیلسوف جهان آزمای

سخن را چنین کرد برقع گشای

که قبطی زنی بود در ملک شام

زمیری پدر ماریه‌ش کرده نام

بسی قلعه ی نامور داشته

ز بیداد بدخواه بگذاشته

بدو گشته بدخواه او چیره دست

به کارش درآورده گیتی شکست

چو کارش ز دشمن به جان آمده

به درگاه شاه جهان آمده

بدان تا بخواهد ز شه داد خویش

شود خرم از ملک آباد خویش

به دستور شه برد خود را پناه

بدان داوری گشت ازو دادخواه

چو دیدش که دستور دانش پژوه

دهد درس دانش به چندین گروه

از آن دادخواهی هراسان شده

بر او دانش‌آموزی آسان شده

دل از قصه ی داد و بیداد شست

به تعلیم دانش کمر بست چست

به خدمتگری پیش دانای دهر

پرستنده‌ای گشت گستاخ بهر

ز دیگر کنیزان پایین پرست

جز او کس نشد محرم آب دست

ز پرهیزگاری که بود استاد

نظر بست هر گه که او رخ گشاد

ز دستی چنان کآب از او می‌چکید

جز آبی که بر دستش آمد ندید

چو زن دید کاستاد پرهیزگار

ز کافور او گشت کافور خوار

ز میلی که باشد زنان را به مرد

هوای دلش گشت یکباره سرد

منش داد در دانش آموختن

به سامان شد از دانش اندوختن

ارسطوی دانا بدان دلنواز

در دانش خویش بگشاد باز

بسی در برآن دُر ناسفته سفت

بسی گفتنیهای ناگفته گفت

از آن علم کاسان نیاید به دست

یکایک خبر دادش از هر چه هست

زن دانش‌آموز دانش سرشت

چو لوحی ز هر دانشی در نبشت

سوی کشور خویشتن کرد رای

که رسم نیا را بیارد به جای

بدان داوری دستگاهی نداشت

به آیین خود برگ راهی نداشت

چو دستور دانا چنین دید کار

که بی گنج نتوان شدن شهریار

بر آن جوهر انداخت اکسیر زر

به اکسیر خود کردش اکسیر گر

بدان کیمیا ماریه میر گشت

لقب نامه علم اکسیر گشت

چو از دانش خویش دستور شاه

به گنجی چنان دادش آن دستگاه

به دستوری شه سوی کشورش

فرستاد با گنج و با لشگرش

شتابنده چون سوی کشور شتافت

به آهستگی مملکت بازیافت

چنان گشت مستغنی از ساو و باج

که برداشت از کشور خود خراج

به اکسیر کاری چنان شد تمام

که کردی زر پخته از سیم خام

ز بس زر که آن سیم تن ساز کرد

در گنج بر خاکیان باز کرد

چه زر در ترازوی آن کس چه سنگ

که آرد زر بی ترازو به چنگ

ز لشگرگهش کس نیامد به دست

که بر بارگی نعلی از زر نبست

به درگاه او هر که سر داشتی

اگر خر بدی زین زر داشتی

ز بس زر که بر زیور انباشتند

سگان را به زنجیر زر داشتند

گروهی حکیمان دانش پرست

ز اسباب دنیا شده تنگدست

از آن گنج پنهان خبر یافتند

به دیدار گنجینه بشتافتند

نمودند خواهش بدان کان گنج

که درویشی آورد ما را به رنج

ندانیم چون دیگران پیشه‌ای

مگر در جهان کردن اندیشه‌ای

ز کسب جهان دامن افشانده‌ایم

به قوت یکی روز درمانده‌ایم

تواند که بانوی عاجز نواز

گشاید به ما بر در گنج باز

درآموزد از رای و تدبیر خویش

به ما چیزی از علم اکسیر خویش

جهان را چنین گنج گوهر بسیست

کلید در گنج با هر کسیست

مگر قوت را چاره سازی کنیم

ز خلق جهان بی نیازی کنیم

زن کار پیرای روشن ضمیر

بدان خواسته گشت خواهش پذیر

یکی منظری بود با آب و رنگ

مقرنس برآورده از خاره سنگ

عروسانه بر شد برآن جلوه‌گاه

پرندی سیه بسته بر گرد ماه

برآموده چون نرگس و مشک بید

به موی سیه مهره‌های سپید

صلیبی دو گیسوی مشگین کمند

در آن مهره آورده با پیچ و بند

به نظارگان گفت گیسوی من

ببینید در طاق ابروی من

نمودار اکسیر پنهانیم

ببینید در صبح پیشانیم

نیوشندگان را در آن داوری

غلط شد زبان زان زبان آوری

یکی گفت اشارت بدان مهره بود

که شفاف و تابنده چون زهره بود

یکی راز پوشیده از موی جست

که آن مهره با موی دید از نخست

گرفتند هر یک پی آن پیشه را

خلافی پدید آمد اندیشه را

از آن قصه هر یک دمی می‌شمرد

به فرهنگ دانا کسی پی نبرد

دگر روز خواهش برآراستند

در آن باب فصلی دگر خواستند

پری‌روی بر طاق منظر نشست

نشاند آن تنی چند را زیردست

سخن راند از گنج درخواسته

چو سربسته گنجی برآراسته

حدیث سر کوه و مردم گیا

که سازند از او زیرکان کیمیا

همان سنگ اعظم که کان زرست

سخن بین که چون کیمیا پرورست

به پوشیدگی کرد رمزی پدید

در او آهنین قفل زرین کلید

به دانا رسید این سخن گنج یافت

به نادان رسید انده و رنج یافت

گر آن کیمیا را گهر در گیاست

گیای قلم گوهر کیمیاست

از آن کیمیا با همه چربدست

دریغی نه چندانکه خواهند هست

کسی را بود کیمیا در نورد

که او عشوه ی کیمیاگر نخورد