شجرِ مُقل در بیابانها

سعدی-قطعه شماره 162
شجرِ مُقل در بیابانها
نرسد هرگز آفتی به برش
رطب از شاهدی و شیرینی
سنگها میزنند بر شجرش
بلبل اندر قفس نمیماند
سالها جز به علت هنرش
زاغ ملعون از آن خسیستر است
که فرستند باز بر اثرش
وز لطافت که هست در طاووس
کودکان میکنند بال و پرش
که شنیدی ز دوستان خدای
که نیامد مصیبتی به سرش
هر بهشتی که در جهان خداست
دوزخی کردهاند بر گذرش
معنی بیتهای شعر
شجرِ مُقل در بیابانها / نرسد هرگز آفتی به برش
درخت مُقل در بیابانها از آسیب در امان است و هرگز آفتی به میوهاش نمیرسد.
رطب از شاهدی و شیرینی / سنگها میزنند بر شجرش
درخت خرما به سبب زیبایی و شیرینیِ میوهاش مورد توجه است، اما مردم از روی طمع و برای رسیدن به خرماهایش به آن سنگ میزنند.
بلبل اندر قفس نمیماند / سالها جز به علت هنرش
بلبل در قفس نمیماند، مگر آنکه به سبب آواز و هنر زیبایش سالها او را در قفس نگه دارند.
زاغ ملعون از آن خسیستر است / که فرستند باز بر اثرش
زاغِ بدنام از آن موجود نیز فرومایهتر و بیارزشتر است؛ چنانکه برای شکارش بازِ شکاری میفرستند.
وز لطافت که هست در طاووس / کودکان میکنند بال و پرش
چون طاووس بسیار زیبا و لطیف است، کودکان برای گرفتن یا تماشای آن، بال و پرش را میکشند.
که شنیدی ز دوستان خدای / که نیامد مصیبتی به سرش
آیا شنیدهای که برای یکی از بندگان خاص خدا هیچ مصیبتی پیش نیامده باشد؟
هر بهشتی که در جهان خداست / دوزخی کردهاند بر گذرش
هر جای بهشتی و دلپذیری را که خداوند در جهان آفریده است، مردم با رفتار خود در مسیر زندگی به دوزخی برای دیگران تبدیل کردهاند.
پیام و مفهوم اصلی
پیام اصلی شعر این است که نعمت، زیبایی و هنر، هرچند ارزشمند و دوستداشتنیاند، گاه سبب حسادت، آزار و محدودیت صاحب خود میشوند؛ چنانکه مردم به درختِ شیرینثمر سنگ میزنند و بلبل را به سبب آواز هنرمندانهاش در قفس نگه میدارند، در حالی که موجود بیهنر و بیارزشی چون زاغ کمتر مورد توجه و تعرض قرار میگیرد.



