اگر مطالعه خواهد کسی بهشت برین را

سعدی-قصیده شماره 2
اگر مطالعه خواهد کسی بهشت برین را
بیا مطالعه کن گو به نوبهار زمین را
شگفت نیست گر از طین به درکند گل و نسرین
همانکه صورت آدم کند سلاله ی طین را
حکیم بار خدایی که صورت گل خندان
درون غنچه ببندد چو در مشیمه جنین را
سزد که روی عبادت نهند بر در حکمش
مصوّری که تواند نگاشت نقش چنین را
نعیم خطه ی شیراز و لعبتان بهشتی
ز هر دریچه نگه کن که حور بینی و عین را
گرفته راه تماشا بدیع چهره بتانی
که در مشاهده عاجز کنند بتگر چین را
کمان ابرو ترکان به تیر غمزه ی جادو
گشاده بر دل عشاق مستمند کمین را
هزار ناله ی بیدل ز هر کنار برآید
چو پر کنند غلامان شاه خانه ی زین را
به هم برآمده آب از نهیب باد بهاری
مثال شاهد غضبان گره فکنده جبین را
مگر شکوفه بخندید و بوی عطر برآمد
که ناله در چمن افتاد بلبلان حزین را
بیار ساقی مجلس بگوی مطرب مونس
که دیر شد که قرینان ندیدهاند قرین را
هزار دستان بر گل سخن سرای چو سعدی
دعای صاحب عادل علاء دولت ودین را
وزیر مشرق و مغرب امین مکه و یثرب
که هیچ ملک ندارد چون او حفیظ و امین را
جهان فضل و فتوت جمال دست وزارت
که زیر دست نشاند مقرّبان مکین را
در آن حرم که نهندش چهار بالش حرمت
جز آستان نرسد خواجگان صدرنشین را
چو شیر رایت وی را کند صبا متحرک
مجال حمله نماند ز هول شیر عرین را
ملوک روی زمین را به استمالت و حکمت
چنان مطیع و مسخر کند که ملک یمین را
دیار دشمن وی را به منجنیق چه حاجت
که رعب او متزلزل کند بروج حصین را
وزیر عالم و عادل به اتفاق افاضل
پناه ملک بود پادشاه روی زمین را
سنان دولت او دشمنان دولت و دین را
چنان زند که سنان ستاره دیو لعین را
به عهد ملک وی اندر نماند دست تطاول
مگر سواعد سیمین و بازوان سمین را
همیشه دست توقع گرفته دامن فضلش
چو وامدار که دریابد آستین ضمین را
شروح فکر من اندر بیان خاصیت او
تکلف است که حاجت به شرح نیست یقین را
هلال اگر بنماید کسی بدیع نباشد
چه حاجت است که بنمایم آفتاب مبین را
در این حدیقه که بلبل زبان نطق ندارد
تو شوخ دیده مگس بین که برگرفت طنین را
ایا رسیده به جایی کلاه گوشه ی قدرت
که دست نیست بر آن پایه آسمان برین را
گر اشتیاق نویسم به وصف راست نیاید
چنان مرید محبم که تشنه ماء معین را
به خاک پای تو ماند یمین غیر مکفر
کز آن زمان که بدانستم از یسار یمین را
برای حاجت دنیا طمع به خلق نبندم
که تنگ چشم تحمل کند عذاب مهین را
تو قدر فضل شناسی که اهل فضلی و دانشی
شبه فروش چه داند بهای دُرّ ثمین را
نگاهدار و معینت خدای باد که هرگز
به از خدای نبینی نگاهدار و معین را
مضاجع پدرانت غریق باد به رحمت
که چون تو عاقل و هشیار پرورند بنین را
درِ سخن به دو مصرع چنان لطیف ببندم
که شاید اهل معانی که وردِ خود کند این را
بخور ببخش که دنیا به هیچ کار نیاید
جز آنکه پیش فرستند روز بازپسین را
معنی بیتهای نخستین
اگر مطالعه خواهد کسی بهشت برین را / بیا مطالعه کن گو به نوبهار زمین را
اگر کسی بهشت جاودان را میخواهد، بیاید و به تماشای بهار زمین بپردازد.
شگفت نیست گر از طین به درکند گل و نسرین / همانکه صورت آدم کند سلاله ی طین را
عجیب نیست اگر خداوند از خاک، گل و نسرین برویاند؛ زیرا همان کسی است که از نسل خاک، انسان را آفریده است.
حکیم بار خدایی که صورت گل خندان / درون غنچه ببندد چو در مشیمه جنین را
خداوند حکیم و پروردگار، چهره خندان گل را درون غنچه میآفریند، همانگونه که جنین در رحم شکل میگیرد.
سزد که روی عبادت نهند بر در حکمش / مصوّری که تواند نگاشت نقش چنین را
سزاوار است که همگان در برابر فرمان او عبادت کنند؛ زیرا او آفرینندهای است که میتواند چنین نقش شگفتی را بیافریند.
نعیم خطه ی شیراز و لعبتان بهشتی / ز هر دریچه نگه کن که حور بینی و عین را
شیراز سرزمین نعمت و زیبارویان بهشتی است؛ از هر پنجرهای نگاه کنی، حوری و زیبارویی میبینی.
گرفته راه تماشا بدیع چهره بتانی / که در مشاهده عاجز کنند بتگر چین را
زیبارویانی با چهرههای شگفت، راه تماشا را پر کردهاند؛ چنانکه حتی بتتراش چین از دیدن زیبایی آنان ناتوان میشود.
کمان ابرو ترکان به تیر غمزه ی جادو / گشاده بر دل عشاق مستمند کمین را
ابروهای کمانی ترکچهرگان، با تیر نگاه افسونگر خود بر دل عاشقان بینوا کمین کردهاند.
هزار ناله ی بیدل ز هر کنار برآید / چو پر کنند غلامان شاه خانه ی زین را
هنگامی که غلامان شاه، خانه زین را پر میکنند، از هر سو هزار ناله از عاشقان بیدل برمیخیزد.
به هم برآمده آب از نهیب باد بهاری / مثال شاهد غضبان گره فکنده جبین را
آب بر اثر وزش سهمگین باد بهاری به تلاطم افتاده است؛ مانند معشوق خشمگینی که پیشانی خود را درهم کشیده باشد.
مگر شکوفه بخندید و بوی عطر برآمد / که ناله در چمن افتاد بلبلان حزین را
همین که شکوفه خندید و عطرش پراکنده شد، بلبلان اندوهگین در باغ ناله و فریاد سر دادند.
بیار ساقی مجلس بگوی مطرب مونس / که دیر شد که قرینان ندیدهاند قرین را
ای ساقی، شراب بیاور و ای مطرب همدم، آواز بخوان؛ زیرا مدتی است یاران و همدمان یکدیگر را ندیدهاند.
هزار دستان بر گل سخن سرای چو سعدی / دعای صاحب عادل علاء دولت ودین را
ای بلبل، بر گلزار بنواز و مانند سعدی برای پادشاه دادگر، علاءالدوله و دین، دعا کن.
وزیر مشرق و مغرب امین مکه و یثرب / که هیچ ملک ندارد چون او حفیظ و امین را
او وزیر شرق و غرب و امین مکه و مدینه است؛ هیچ پادشاهی کسی مانند او را در امانتداری و نگهبانی ندارد.
جهان فضل و فتوت جمال دست وزارت / که زیر دست نشاند مقرّبان مکین را
او جهان فضیلت و جوانمردی و مایه زیبایی مقام وزارت است؛ چنانکه بزرگان صاحبمقام را زیردست خود نشانده است.
در آن حرم که نهندش چهار بالش حرمت / جز آستان نرسد خواجگان صدرنشین را
در آن بارگاه محترم، بزرگان و صاحبمنصبان بلندپایه جز آستان او جایی برای رسیدن ندارند.
چو شیر رایت وی را کند صبا متحرک / مجال حمله نماند ز هول شیر عرین را
هنگامی که باد صبا پرچم او را به حرکت درمیآورد، شیر دلیر نیز از ترس، فرصت حمله نمییابد.
ملوک روی زمین را به استمالت و حکمت / چنان مطیع و مسخر کند که ملک یمین را
او پادشاهان جهان را با مهربانی و تدبیر چنان فرمانبردار و رام میکند که گویی در اختیار دست راست او هستند.
دیار دشمن وی را به منجنیق چه حاجت / که رعب او متزلزل کند بروج حصین را
برای تصرف سرزمین دشمن نیازی به منجنیق نیست؛ زیرا ترس از او برجهای استوار را نیز به لرزه درمیآورد.
وزیر عالم و عادل به اتفاق افاضل / پناه ملک بود پادشاه روی زمین را
این وزیر دانا و دادگر، به گواهی دانشمندان، پناه و تکیهگاه پادشاه جهان است.
سنان دولت او دشمنان دولت و دین را / چنان زند که سنان ستاره دیو لعین را
نیزه پیروزی او دشمنان حکومت و دین را چنان از میان میبرد که نیزه، ستاره را از پای درمیآورد؛ یعنی بهکلی نابودشان میکند.
به عهد ملک وی اندر نماند دست تطاول / مگر سواعد سیمین و بازوان سمین را
در روزگار فرمانروایی او، دست ستم و تجاوز جز بازوان نیرومند و دستهای زورمند، توان ادامه کار ندارد.
همیشه دست توقع گرفته دامن فضلش
همیشه دست نیاز و امید، دامن فضل و بخشش او را گرفته است.
معنی بیتهای پایانی
چو وامدار که دریابد آستین ضمین را / شروح فکر من اندر بیان خاصیت او
همانگونه که بدهکار با دیدن آستین ضامن، به پشتیبانی او دلگرم میشود، اندیشه و سخن من نیز در بیان ویژگیهای اوست.
تکلف است که حاجت به شرح نیست یقین را / هلال اگر بنماید کسی بدیع نباشد
برای امر یقینی و آشکار، توضیح دادن کاری بیهوده و تکلفآمیز است؛ اگر کسی هلال ماه را نشان دهد، کار شگفت و بدیعی نکرده است.
چه حاجت است که بنمایم آفتاب مبین را / در این حدیقه که بلبل زبان نطق ندارد
در این بوستان که بلبل توان سخن گفتن ندارد، چه نیازی است که خورشید آشکار را نشان دهم؟
تو شوخ دیده مگس بین که برگرفت طنین را / ایا رسیده به جایی کلاه گوشه ی قدرت
تو که چشم شوخ و گستاخ داری، مگسی را ببین که آواز و هیاهویی برپا کرده است؛ آیا قدرت و بزرگی تو به جایی رسیده است که چنین موجود کوچکی را نیز زیر نفوذ خود بگیری؟
که دست نیست بر آن پایه آسمان برین را / گر اشتیاق نویسم به وصف راست نیاید
آن مقام چنان بلند است که حتی آسمان برین نیز دستش به آن نمیرسد؛ اگر اشتیاق خود را وصف کنم، توصیف من به حقیقت و اندازه آن نمیرسد.
چنان مرید محبم که تشنه ماء معین را / به خاک پای تو ماند یمین غیر مکفر
چنان مرید و دوستدار تو هستم که تشنه، مشتاق آب زلال است؛ سوگند راستین و بیگناه من در برابر خاک پای توست.
کز آن زمان که بدانستم از یسار یمین را / برای حاجت دنیا طمع به خلق نبندم
از زمانی که راست را از چپ شناختم و دانستم چه چیزی درست است، برای نیازهای دنیوی به مردم امید و طمع نمیبندم.
که تنگ چشم تحمل کند عذاب مهین را / تو قدر فضل شناسی که اهل فضلی و دانشی
زیرا انسان تنگنظر توان تحمل خواری و رنج بزرگ را ندارد؛ تو ارزش فضل و دانش را میشناسی، چون خود اهل فضیلت و دانشی.
شبه فروش چه داند بهای دُرّ ثمین را / نگاهدار و معینت خدای باد که هرگز
کسی که مهره و بدل میفروشد، چه میداند گوهر گرانبها چه ارزشی دارد؟ خداوند نگهدار و یاور تو باشد، زیرا هرگز…
به از خدای نبینی نگاهدار و معین را / مضاجع پدرانت غریق باد به رحمت
نگهبان و یاوری بهتر از خدا نخواهی یافت؛ آرامگاهها و جایگاههای پدرانت غرق رحمت الهی باد.
که چون تو عاقل و هشیار پرورند بنین را / درِ سخن به دو مصرع چنان لطیف ببندم
زیرا آنان فرزندانی خردمند و هوشیار مانند تو پرورش دادهاند؛ سخن را در دو مصراع چنان ظریف و زیبا به پایان میبرم…
که شاید اهل معانی که وردِ خود کند این را / بخور ببخش که دنیا به هیچ کار نیاید
شاید اهل معنا این سخن را ورد زبان خود سازند: بخور و ببخش، زیرا دنیا به خودی خود هیچ سود و ماندگاری ندارد…
جز آنکه پیش فرستند روز بازپسین را
مگر آنکه انسان در آن، برای روز قیامت و سرای واپسین توشهای از پیش بفرستد.
تفسیر کلی
سعدی در این قصیده، بهار و طبیعت شیراز را جلوهای از بهشت برین و نشانهای از قدرت آفرینش الهی میداند. او با اشاره به روییدن گلها از خاک و پدید آمدن انسان از طین، شگفتی آفرینش و توانایی بیهمتای خداوند را یادآور میشود. تصویر غنچهای که گل خندان را در خود میپرورد، به آفرینش جنین در رحم تشبیه شده و ظرافت حکمت الهی را آشکار میکند. در برابر چنین قدرت و زیبایی، سجده و عبادت انسان در پیشگاه خداوند امری شایسته و طبیعی است و شیراز نیز همچون سرزمینی بهشتی جلوه مییابد.
نتیجهگیری
سعدی در این قصیده، زیبایی بهار و طبیعت شیراز را جلوهای از قدرت و حکمت خداوند میداند و انسان را به تأمل در آفرینش و ستایش پروردگار فرامیخواند.



