جهان بر آب نهاده ست و زندگی بر باد

سعدی-سایر اشعار
شماره 10
جهان بر آب نهاده ست و زندگی بر باد
غلام همت آنم که دل بر او ننهاد
جهان نماند و خرم روان آدمی ای
که بازماند از او در جهان به نیکی یاد
سرای دولت باقی نعیم آخرت است
زمین سخت نگه کن چو مینهی بنیاد
کدام عیش در این بوستان که بادِ اجل
همی برآورد از بیخ قامت شمشاد
وجود عاریتی خانهای ست بر ره سیل
چراغ عمر نهاده ست بر دریچه ی باد
بسی برآید و بیما فرو رود خورشید
بهارگاه و خزان باشد و دی و مرداد
بر این چه میگذرد دل منه که دجله بسی
پس از خلیفه بخواهد گذشت در بغداد
گرت ز دست برآید چو نخل باش کریم
ورت ز دست نیاید چو سرو باش آزاد
نگویمت به تکلف فلانِ دولت و دین
سپهر مجد و معالی جهان دانش و داد
یکی دعا کنمت بیرعونت از سر صدق
خدات در نفس آخرین بیامرزاد
تو آن برادر صاحبدلی که مادر دهر
به سالها چو تو فرزند نیکبخت نزاد
به روزگار تو ایام دستِ فتنه ببست
به یمن تو درِ اقبال بر جهان بگشاد
دلیل آن که تو را از خدای نیک افتد
بس است خلق جهان را که از تو نیک افتاد
بسی به دیده ی حسرت ز پس نگاه کند
کسی که برگ قیامت ز پیش نفرستاد
همین نصیحت من پیش گیر و نیکی کن
که دانم از پس مرگم کنی به نیکی یاد
نداشت چشم بصیرت که گرد کرد و نخورد
ببرد گوی سعادت که صرف کرد و بداد
معنی بیتهای شعر
جهان بر آب نهاده ست و زندگی بر باد / غلام همت آنم که دل بر او ننهاد
دنیا و زندگی ناپایدار و گذرا هستند؛ من شیفته و پیرو کسی هستم که دل به دنیا نبسته است.
جهان نماند و خرم روان آدمی ای / که بازماند از او در جهان به نیکی یاد
دنیا باقی نمیماند، اما خوشا به حال انسانی که پس از مرگ، یاد نیکی از او در جهان باقی بماند.
سرای دولت باقی نعیم آخرت است / زمین سخت نگه کن چو مینهی بنیاد
خانهٔ سعادت جاودان، نعمتهای آخرت است؛ پس هنگامی که بنایی میسازی، استحکام زمین و بنیاد آن را نیک بنگر.
کدام عیش در این بوستان که بادِ اجل / همی برآورد از بیخ قامت شمشاد
در این جهان چه شادی و خوشی پایداری وجود دارد، وقتی باد مرگ قامت بلند و زیبای انسان را از ریشه برمیکند؟
وجود عاریتی خانهای ست بر ره سیل / چراغ عمر نهاده ست بر دریچه ی باد
وجود انسان مانند خانهای است که در مسیر سیل قرار گرفته و عمر او همچون چراغی است که بر سر راه باد نهادهاند؛ بنابراین بسیار ناپایدار است.
بسی برآید و بیما فرو رود خورشید / بهارگاه و خزان باشد و دی و مرداد
خورشید بارها طلوع و غروب خواهد کرد و فصلهای بهار و پاییز و ماههای گوناگون خواهند آمد و رفت، بیآنکه ما باقی بمانیم.
بر این چه میگذرد دل منه که دجله بسی / پس از خلیفه بخواهد گذشت در بغداد
به امور ناپایدار دنیا دل نبند؛ زیرا همانگونه که دجله پس از مرگ خلیفه نیز در بغداد جاری خواهد بود، جهان بدون ما نیز ادامه مییابد.
گرت ز دست برآید چو نخل باش کریم / ورت ز دست نیاید چو سرو باش آزاد
اگر توانایی داری، مانند نخل بخشنده باش و اگر نمیتوانی بخشش کنی، دستکم مانند سرو آزاد و سربلند زندگی کن.
نگویمت به تکلف فلانِ دولت و دین / سپهر مجد و معالی جهان دانش و داد
برای چاپلوسی و تکلف، تو را صاحب دولت و دین و آسمان بزرگواری و سرچشمهٔ دانش و عدالت نمیخوانم؛ بلکه اینها را از روی حقیقت میگویم.
یکی دعا کنمت بیرعونت از سر صدق / خدات در نفس آخرین بیامرزاد
از روی صداقت و بدون خودنمایی برایت دعا میکنم که خداوند در آخرین لحظهٔ زندگی تو را بیامرزد.
تو آن برادر صاحبدلی که مادر دهر / به سالها چو تو فرزند نیکبخت نزاد
تو برادری روشندل و بزرگوار هستی که روزگار در سالهای بسیار، فرزندی نیکبخت و شایسته مانند تو نزاده است.
به روزگار تو ایام دستِ فتنه ببست / به یمن تو درِ اقبال بر جهان بگشاد
در زمان تو، روزگار دست فتنه و آشوب را بست و به برکت وجودت درِ سعادت و کامیابی را به روی جهانیان گشود.
دلیل آن که تو را از خدای نیک افتد / بس است خلق جهان را که از تو نیک افتاد
برای آنکه بدانی نزد خداوند نیکوکار و پسندیدهای، همین کافی است که مردم جهان از تو به نیکی یاد میکنند.
بسی به دیده ی حسرت ز پس نگاه کند / کسی که برگ قیامت ز پیش نفرستاد
کسی که برای آخرت خود توشهای پیش نفرستاده است، در آینده با حسرت بسیار به گذشتهٔ خویش خواهد نگریست.
همین نصیحت من پیش گیر و نیکی کن / که دانم از پس مرگم کنی به نیکی یاد
این اندرز مرا بپذیر و نیکی کن؛ زیرا میدانم پس از مرگ من، از من به نیکی یاد خواهی کرد.
نداشت چشم بصیرت که گرد کرد و نخورد / ببرد گوی سعادت که صرف کرد و بداد
کسی که بصیرت نداشت، مال و ثروت را گرد آورد اما از آن بهره نبرد؛ و کسی که دارایی خود را در راه خیر بخشید و مصرف کرد، به سعادت دست یافت.
پیام و مفهوم اصلی
پیام اصلی شعر ناپایداری جهان و کوتاهی عمر انسان است؛ سعدی انسان را از دلبستن به دنیا و خوشیهای زودگذر آن برحذر میدارد و توصیه میکند که به جای وابستگی به دارایی و لذتهای فانی، با همت بلند و کردار نیک برای زندگی جاودان آخرت توشه فراهم آورد، زیرا تنها نام نیک و آثار شایسته از انسان باقی میماند.



