حال خونین دلان که گوید باز-همراه با معنی و تفسیر

حال خونین دلان که گوید باز

حافظ-غزل شماره 262

حال خونین دلان که گوید باز

وز فلک خون خم که جوید باز

شرمش از چشم می پرستان باد

نرگس مست اگر بروید باز

جز فلاطون خم نشین شراب

سرّ حکمت به ما که گوید باز

هر که چون لاله کاسه گردان شد

زین جفا رخ به خون بشوید باز

نگشاید دلم چو غنچه اگر

ساغری از لبش نبوید باز

بس که در پرده چنگ گفت سخن

ببُرش موی تا نموید باز

گِردِ بیت الحرام خم حافظ

گر نمیرد به سر بپوید باز

معنی بیت های نخستین

۱. حال خونین دلان که گوید باز / وز فلک خون خم که جوید باز:
حافظ می‌گوید: حال دل‌های خونین (دل‌های شکسته) را چه کسی بازگو کند؟ و از فلک (آسمان یا تقدیر) چه کسی خون دل ما را طلب کند؟ او تأکید می‌کند که درد دل‌های شکسته و رنج‌های عاشقان را هیچ‌کس نمی‌تواند درک کند. این بیت نشان‌دهنده‌ی عمق درد و رنج حافظ و عاشقان است که از هجران و ناملایمات زندگی رنج می‌برند.

۲. شرمش از چشم می پرستان باد / نرگس مست اگر بروید باز:
حافظ می‌گوید: شرم بر نرگس مست (چشمان معشوق) باد اگر دوباره بروید (یعنی اگر دوباره به عاشق نگاه کند). او تأکید می‌کند که نگاه معشوق آن‌قدر قدرتمند است که حتی شرم‌آور است. این بیت نشان‌دهنده‌ی تأثیر عمیق نگاه معشوق بر عاشق است که حتی شرم‌آور است.

۳. جز فلاطون خم نشین شراب / سرّ حکمت به ما که گوید باز:
حافظ می‌گوید: جز فلاطون خم‌نشین شراب (عارفان و حکیمانی که شراب می‌نوشند)، چه کسی راز حکمت را به ما بازگو می‌کند؟ او تأکید می‌کند که تنها عارفان و حکیمانی که از شراب عرفان می‌نوشند، می‌توانند رازهای حکمت را بیان کنند. این بیت نشان‌دهنده‌ی اهمیت شراب به عنوان نماد عرفان و حکمت است.

۴. هر که چون لاله کاسه گردان شد / زین جفا رخ به خون بشوید باز:
حافظ می‌گوید: هر کس که مانند لاله کاسه‌گردان (سرگشته و پریشان) شد، از این جفا (ظلم و ستم) رخ خود را با خون می‌شوید. او تأکید می‌کند که عاشقان در برابر جفا و ظلم، رنج می‌کشند و درد می‌کشند. این بیت نشان‌دهنده‌ی رنج عاشقان در برابر ناملایمات زندگی است.

معنی بیت های پایانی

۵. نگشاید دلم چو غنچه اگر / ساغری از لبش نبوید باز:
حافظ می‌گوید: دلم مانند غنچه باز نمی‌شود، مگر آن که ساغری از لب معشوق بنوشد. او تأکید می‌کند که تنها عشق و وصال معشوق می‌تواند دل او را شاد کند. این بیت نشان‌دهنده‌ی اشتیاق حافظ به وصال معشوق و تأثیر آن بر دل اوست.

۶. بس که در پرده چنگ گفت سخن / ببُرش موی تا نموید باز:
حافظ می‌گوید: چنگ (ساز) آن‌قدر در پرده‌های خود سخن گفته است که موی آن را ببرید تا دوباره رشد کند. او تأکید می‌کند که موسیقی و شعر آن‌قدر سخن گفته‌اند که نیاز به تجدید قوا دارند. این بیت نشان‌دهنده‌ی اهمیت موسیقی و شعر در بیان احساسات است.

۷. گِردِ بیت الحرام خم حافظ / گر نمیرد به سر بپوید باز:
حافظ می‌گوید: اگر حافظ از سر (عشق) نمیرد، دوباره به گرد بیت‌الحرام (خانه‌ی خدا) خواهد گشت. او تأکید می‌کند که عشق به معشوق و خداوند، او را به سوی معنویت و عرفان هدایت می‌کند. این بیت نشان‌دهنده‌ی عشق حافظ به معنویت و عرفان است.

تفسیر کامل شعر

حافظ در این شعر از درد و رنج دل‌های شکسته و خونین سخن می‌گوید و از فلک (آسمان) می‌پرسد که چه کسی باید خونِ دلِ عاشقان را طلب کند. او با اشاره به نرگس‌های مست و زیبا، آرزو می‌کند که شرم و حیا در چشم می‌پرستان زنده شود. حافظ از حکمت و رازهای نهان شراب سخن می‌گوید و تأکید می‌کند که جز فلاطون (افلاطون) خم‌نشین شراب، کسی نمی‌تواند این اسرار را بازگو کند.

او از عاشقانی می‌گوید که مانند لاله، رخسارشان به خون آغشته شده است و آرزو می‌کند که ساغری از لب معشوق بنوشد تا دلش مانند غنچه باز شود. در پایان، حافظ به چنگ و موسیقی اشاره می‌کند و می‌گوید که اگر موی چنگ را ببری، دوباره می‌روید، و آرزو می‌کند که اگر به دور بیت‌الحرام (خانه خدا) طواف کند، شاید دردهایش تسکین یابد.

این شعر سرشار از درد عشق، امیدواری و جست‌وجوی تسلی در برابر رنج‌های زندگی است.

غزلیات حافظ شیرازی – ادبستان شعر پارسی

واژگان دشوار : مصراع بیت ها ابیات تحلیل بررسی همراه با معنا مفهوم شعر شرح کامل.