از طرفی نیز در آن صبحگاه

ایرج میرزا – زهره و منوچهر
مثنوی شماره 2
از طرفی نیز در آن صبحگاه
زهره مهین دختر خالوی ماه
آلهه ی عشق و خداوند ناز
آدمیان را به محبت گداز
پیشه ی وی عاشقی آموختن
خرمن ابناء بشر سوختن
خسته و عاجز شده در کار خود
واله و آشفته جو افکار خود
خواست که بر خستگی آرد شکست
یک دو سه ساعت کشد از کار دست
سیرِ گل و گردش باغی کند
تازه ز گل گشت دماغی کند
کند ز بر کسوت افلاکیان
کرد به سر مقنعه ی خاکیان
خویشتن آراست به شکل بشر
سوی زمین کرد ز کیهان گذر
آمد از آرامگه خود فرود
رفت بدان سو که منوچهر بود
زیرِ درختی به لب چشمه سار
چشم وی افتاد به چشم سوار
تیرِ نظر گشت در او کارگر
کارگرست آری تیر نظر
لرزه بیفتاد در اعصاب او
رنگ پرید از رخ شاداب او
گشت به یک دل نه به صد دل اسیر
در خم فتراک جوان دلیر
رفت که یک باره دهد دل به باد
یاد الوهیت خویش اوفتاد
گفت به خود خلقت عشق از من است
این چه ضعیفی و زبون گشتن است
من که یکی عنصرِ افلاکیم
از چه زبون پسری خاکیم
آلهه ی عشق منم در جهان
از چه به من چیره شود این جوان
من اگر آشفته و شیدا شوم
پیش خدایان همه رسوا شوم
عشق که از پنجه ی من زاده است
وز شکن زلف من افتاده است
با من اگر دعوی کشتی کند
با دگران پس چه درشتی کند؟
خوابگهِ عشق بود مشت من
زاده ی من چون گزد انگشت من؟
تاری از آن دام که دایم تنم
در ره این تازه جوان افکنم
عشق نهم در وی و زارش کنم
طرفه غزالی است شکارش کنم
دست کشم بر کل و بر گوش او
تا بپرد از سر او هوش او
جنبشِ یک گوشه ی ابروی من
میکشدش سایه صفت سوی من
من که بشر را به هم انداختم
عاشق و دلداده ی هم ساختم
خوب توانم که کنم کار خویش
سازمش از عشق گرفتار خویش
گرچه نظامی است غلامش کنم
منصرف از شغل نظامش کنم
این همه را گفت و قوی کرد دل
داد به خود جرأت و شد مستقل
کرد نهان عجز و عیان ناز خویش
هیمنه پی داد به آواز خویش
گفت سلام ای پسر ماه و هور
چشم بد از روی نکوی تو دور
ای ز بشر بهتر و بگزیده تر
بلکه ز من نیز پسندیده تر
ای که پس از خَلق تو خلاق تو
همچو خلایق شده مشتاق تو
ای تو بهین میوه ی باغ بِهی
غنچه ی سرخ چمن فرّهی
چینِ سر زلف عروس حیات
خال دلارای رخ کاینات
در چمن حسن گل و فاخته
سرخ و سفیدی به رُخَت تاخته
بس که تو خلقت شده ای شوخ و شنگ
گشته به خلقت کُنِ تو عرصه تنگ
کز پس تو باز چه رنگ آوَرَد
حسن جهان را به چه قالب بَرَد
بی تو جهان هیچ صفایی نداشت
باغی امید آب و هوایی نداشت
قصد کجا داری و نام تو چیست
در دل این کوه مرام تو چیست
کاش فرود آیی از آن تیز کام
کز لب این چشمه ستانیم کام
در سر این سبزه من و تو به هم
خوش به هم آییم در این صبحدم
مغتنم است این چمن دلفریب
این شه من پای درآر از رکیب
شاخ گلی پا به سر سبزه نه
شاخ گل اندر وسط سبزه به
بند کن آن رشته به قربوس زین
جفت بزن از سرِ زین بر زمین
خواهی اگر پنجه به هم افکنم
ور دو کف دست رکابی کنم
تا تو نهی بر کف من پای خود
گرم کنی در دل من جای خود
یا که بنه پا به سر دوش من
سر بخور از دوش در آغوش من
نرم و سبک روح بیا در بَرَم
تات چو سبزه به زمین گسترم
بوسه ی شیرین دهمت بی شمار
قصه ی شیرین کنمت صد هزار
کوه و بیابان پی آهو مَبُر
غصه ی هم چشمی آهو مخور
گرم بوَد روز دل کوهسار
آهُوَکا دست بدار از شکار
حیف بوَد کز اثر آفتاب
کاهد از آن روی چو گل آب و تاب
یا ز دم باد جنایت شعار
بر سر زلفت بنشیند غبار
خواهی اگر با دل خود شور کن
هرچه دلت گفت همانطور کن
این همه بشنید منوچهر از او
هیچ نیامد به دلش مهر از او
روح جوان همچو دلش ساده بود
منصرِف از میل بت و باده بود
گرچه به قد اندکی افزون نمود
سال وی از شانزده افزون نبود
کشمکش عشق ندیده هنوز
لذت مستی نچشیده هنوز
با همه ی نوش لبی ای عجب
کز می نوشش نرسیده به لب
بود در او روح سپاهیگری
مانع دل باختن و دلبری
لاجرم از حجب جوابی نداد
یافت خطابی و خطابی نداد
گویی چسبیده ز شهد زیاد
لب به لب آن پسر حور زاد
زُهره دگر باره سخن ساز کرد
زمزمه ی دلبری آغاز کرد
کای پسر خوب تعلل مکن
در عمل خیر تأمّل مکن
مهر مرا ای به تو از من درود
بینی و از اسب نیایی فرود؟
صبح به این خرمی و این چمن
با چمن آرا صنمی همچو من
حیف نباشد که گرانی کنی
صابِری و سخت کمانی کنی
لب مفشار اینهمه بر یکدگر
رنگ طبیعی ز لب خود مَبَر
بر لب لعلت چو بیاری فشار
رنگ طبیعی کند از وی فرار
یا برسد سرخی او را شکست
یا کندش سرختر از آنچه هست
آنکه تو را این دهن تنگ داد
وان لب جان پرور گلرنگ داد
داد که تا بوسه فشانی همی
گه بدهی گه بستانی همی
گاه به ده ثانیه بی بیش و کم
گیری سی بوسه زمن پشت هم
گاه یکی بوسه ببخشی ز خویش
مدتش از مدت سی بوسه بیش
بوسه ی اول ز لب آید به در
بوسه ی ثانی کشد از ناف سر
حال ببین میل کدامین تراست
هر دو هم ار میل تو باشد رواست
باز چو این گفت و جوابی ندید
زور خدایی به تن اندر دمید
دست زد و بند رکابش گرفت
ریشه ی جان و رگ خوابش گرفت
خواه نخواه از سر زینش کشید
در بغل خود به زمینش کشید
هر دو کشیده سر سبزه دراز
هر دو زده تکیه بر آرنج ناز
قد متوازی و محاذی دو خَد
گویی کاندازه بگیرند قد
عارض هر دو شده گلگون و گرم
این یکی از شهوت و آن یک ز شرم
عشق به آزرم مقابل شده
بر دو طرف مسأله مشکل شده
زهره ی طناز به انواع ناز
کرد بر او دست تمتّع دراز
تُکمه به زیر گلویش هر چه بود
با سر انگشت عطوفت گشود
یافت چو با بی کلهی خوشترش
کج شد و برداشت کلاه از سرش
دست به دو قسمت فرقش کشید
برقی از آن فرق به قلبش رسید
موی که نرم افتد و تیمار گرم
برق جهد آخر از آن موی نرم
از کف آن دست که با مهر زد
برق لطیفی به منوچهر زد
رفت که بوسد ز رخ فرخش
رنگ منوچهر پرید از رُخَش
خورد تکان جمله ی اعضای او
از نُکِ سر تا به نُکِ پای او
دید کز آن بوسه فنا میشود
بوالهوس و سر به هوا میشود
دید که آن بوسه تمامش کند
منصرِف از شغل نظامش کند
بر تن او چندشی آمد پدید
پس عرقی گرم به جانش دوید
بُرد کمی صورت خود را عقب
طرفه دلی داشته یا للعجب !
زُهره از این واقعه بی تاب شد
بوسه میان دو لبش آب شد
هر رطبی را که نچینی به وقت
آب شود بعد به شاخ درخت
گفت ز من رخ ز چه برتافتی؟
بلکه ز من خوب تری یافتی
دل به هوای دگری داشتی؟
یا لب من بی نمک انگاشتی
بر رُخَم ار آخته بودی تو تیغ
به که ز من بوسه نمایی دریغ
جز تو کس از بوسه ی من سر نخورد
هیچکس این طور به من بر نخورد
از چه کنی اَخم مگر من بَدَم
بلکه ملولی که چرا آمدم؟
من که به این خوبی و رعناییم
دخترکی عشقی و شیداییم
گیرِ تو افتادهام ای تازه کار
بهتر از این گیر نیاید شکار
خوب ببین بد به سراپام هست؟
یک سر مو عیب در اعضام هست؟
هیچ خدا نقص به من داده است؟
هیچ کسی مثل من افتاده است؟
این سر و سیمای فرح زای من
این فرح افزا سر و سیمای من
این لب و این گونه و این بینی ام
بینی همچون قلم چینی ام
این سر و این سینه و این ساق من
این کف نرم این کفل چاق من
این کل و این گردن و این ناف من
این شکم بی شکن صاف من
این سر و این شانه و این سینهام
سینه ی صافی تر از آیینهام
باز مرا هست دو چیزِ دگر
کِت ندهم هیچ از آنها خبر
زاز درون دل با چین مپرس
از صفت ناف به پایین مپرس
هست در این پرده بس آوازهها
نغمه ی دیگر زند این سازها
چون بنهم پای طرب بر بِساط
از در و دیوار ببارد نشاط
بر سر این سبزه برقصم چنان
کز اثر پام نماند نشان
زیر پی من نشود سبزه له
نرمترم من به تن از کُرکِ بِه
چون ز طرب به سرِ گل پا نهم
در سبکی تالی پروانه ام
گر بجهم از سر این گل بر آن
هیچ به گلها نرسانم زیان
رقص من اندر سر گلهای باغ
رقص شعاع است به روی چراغ
بس که بود نَیِّر و رخشان تنم
نور دهد از پس پیراهنم
زانچه تو را خوب بوَد در نظر
بوسه ی من باشد از آن خوبتر
هرچه ز جنس عسل و شکّر است
بوسه ی من از همه شیرین تر است
تا دو سه بوسه نستانی همی
لذت این کار ندانی همی
تو بستان بوسه ای از من فَرِه
بد شد اگر، باز سر جاش نِه !
ناز مکن! من ز تو خوشگلترم
من ز تو در حسن و وجاهت سَرَم
نی غلط افتاد تو خوشگلتری
در همه چیز از همه عالم سری
اخم مکن! گوش به عرضم بده
مفت نخواهم ز تو، قرضم بده
نیست در این گفته ی من سوسه ای
گر تو به من قرض دهی بوسه ای
بوسه ی دیگر سر آن مینهم
لحظه ی دیگر، به تو پس میدهم
من نه تو را بیهده ول میکنم
گر ندهی بوسه دوئل میکنم
گر ندهی بوسه عذابت کنم
از عطش عشق کبابت کنم
نی غلطی رفت، ببخشا به من
دور شد از حد نزاکت سخن
بر تو اگر گفته ی من جور کرد
من چه کنم عشق تو این طور کرد
من که نگفتم تو بده بوسه مفت
طاق بده بوسه و برگیر جفت
از چه کنی سد در داد و ستد؟
فایده در داد و ستد میرسد
قرض بده منفعتش را بگیر
زود هم این قرض گزارم نه دیر
از لب من بوسه مکرر بگیر
چون که به آخر رسد از سر بگیر
از سر من تا به قدم یک سره
هست چراگاه تو آهو بره
از تو بود درّه و ماهور آن
چشمه ی نزدیک و تل دور آن
هر طرفش را که بخواهی بچر
هر گل خوبی که بیابی بخور
عیش تو را مانع و مخطور نیست
تَمر بود یانِع و ناطور نیست
ور تو ندانی چه کنی، یادگیر
یاد از این زُهره ی استاد گیر
خیز تو صیّاد شو و من شکار
من بدوم سر به پی من گذار
من نه شکارم که ز تو رم کنم
زحمت پای تو فراهم کنم
تیر بینداز که من از هوا
گیرم و در سینه کنم جابجا
من ز پی تیر تو هر سوم دَوَم
تیر تو هر سو رود آن سو رَوَم
چشم من هم نِه که نبینی مرا
من ز تو پنهام شوم این گوشهها
گر تو مرا آیی و پیدا کنی
میدهمت هر چه تمنا کنی
ریگ بیاور که زنی طاق و جفت
با گرو بوسه، نه یا حرف مفت
جِر بزنی یا نزنی بردهای
خوب رخی، هرچه کنی کردهای
گاه یکی نیز از آن ریگها
بین دو انگشت بنه در خفا
بی خبر از من بپران سوی من
نرم بزن بر هدف روی من
کج شو وزین جوی روان پشت هم
آب بپاش از سر من تا قدم
مشت خود از چشمه پر از آب کن
سر به پی من نه و پرتاب کن
غصّه مخور گر تن من خیس شد
رخت اتو کرده ی من کیس شد
آب بپاش از سر من تا به پا
هست در این کار بسی نکتهها
نازک و تنگ است مرا پیرهن
تر که شود نیک بچسبد به تن
پست و بلندی همه پیدا شود
آنچه نهفته است هویدا شود
کشف بسی سرّ نهانت کند
رازِ پس پرده عیانت کند
گاه بکش دست بر ابروی من
گاه به هم زن سر گیسوی من
گاه بیا پیش که بوسی مرا
رخ چو برم پیش تو وا پس گرا
گر گذر از بوسه کند مطلبت
میزنم انگشت ادب بر لبت
گر ببری دست به پایین من
ترکه خوری از کف سیمین من
ناف به پایین نبری دست را
نشکنی از بیخردی بست را
گر بِبری دست تخطی به بست
ترکه گل میزنمت پشت دست
گاه بیا روی و زمانی به زیر
گاه بده کولی و کولی بگیر
گه به لب کوه برآریم های
تا به دل کوه بپیچد صدای
سبزه نگر تازه به بار آمده
صافی و پیوسته و روغن زده
سُرسُره ی فصل بهاران بوَد
وز پی سُر خوردن یاران بوَد
همچو دو پروانه ی خوش بال و پر
داده عنان بر کف باد سحر
دست به هم داده بر آن سُر خوریم
گاه به هم گاه ز هم بگذریم
بلکه ز اجرام زمین رد شویم
هر دو یکی روح مجرّد شویم
سیر نماییم در آفاق نور
از نظر مردم خاکی به دور
باش تو چون گربه و من موش تو
موش گرفتار در آغوش تو
گربه صفت ورجه و گازم بگیر
ول ده و پرتم کن و بازم بگیر
طفل شو و خُسب به دامان من
شیر بنوش از سرِ پستان من
از سر زلفم طلب مُشک کن
با نَفَس من عرقت خشک کن
ورجه و شادی کن و بشکن بزن
گل بکن از شاخه و بر من بزن
دست بکش بر شکم صاف من
بوسه بزن بر دهن ناف من
ماچ کن از سینه ی سیمین من
گاز بگیر از لب شیرین من
همچو کلم بو کن و چون مل بنوش
بفکن و لختم کن و بازم بپوش
غنچه صفت خنده کن و باز شو
عشوه شو و غمزه شو و ناز شو
قلقلکم میده و نشگان بگیر
من چه بگویم چه بکن، جان بگیر
گفت و دگر باره طلب کرد بوس
باز شد آن چهره ی خندان عبوس
از غضب افکنده بر ابرو گره
از پی پیکار کمان کرده زه
خواست چو با زُهره کند گفتگو
روی هم افتاد دو مژگان او
خفتن مژگانش نه از ناز بود
بلکه در آن خفتگی یک راز بود
امر طبیعی است که در بین راه
چون برسد مرد لب پرتگاه
خواهد از این سو چو به آن سو جهد
چشم خود از واهمه بر جم نهد
تازه جوان عاقبت اندیش بود
باخبر از عاقبت خویش بود
دید رسیدست لب پرتگاه
واهمه را چشم ببست از نگاه
آه چه غرقاب مهیبی است عشق
مهلکه ی پر ز نهیبی است عشق
کیست که با عشق بجوشد همی
وز دو جهان دیده نپوشد همی
باری از آن بوسه جوان دلیر
واهمه بگرفت و سرافکند زیر
گفت که ای نسخه بَدَل از پَری
جلد سوم از قمر و مشتری
عطف بیان از گل و سرو و سمن
جمله ی تأکید ز باغ و چمن
دانست از جنس بشر برتری
لیک ندانم بشری یا پری؟
عشوه از این بیش به کارم مکن
صرف مساعی به شکارم مکن
بر لبم آنقدر تلنگر مزن
جاش بماند به لبم، پُر مزن
شوخ مشو، شعبده بازی مکن
پیش میا دست درازی مکن
دست مزن تا نشود زینهار
عارض من لاله صفت داغدار
گر اثری ماند از انگشت تو
باز شود مشت من و مشت تو
عذر چه آرد به کسان روی من
یک منم و چشم همه سوی من
ظهر که در خانه نهم پای خود
بگذرم از موقف لالای خود
آنکه قدش چفته چو شمشیر شد
تا قد من راست تر از تیر شد
بیند اگر در رخ من لکه ای
بی شک از آن لکه خورد یکه ای
تا دل شب غُرغُر و غوغا کند
مغتنمم سازد و رسوا کند
خلق چه دانند که این داغ چیست
بر رخ من داغ تو یا داغ کیست
کیست که این ظلم به من کرده است
مرد بَرَد تهمت و زن کرده است
شهد لب من نمکیده است کس
در قُرُق من نچریده است کس
هیچ خیالی نزده راه من
بدرقه ی کس نشده آه من
زاغچه ی کس ننشستم به بام
باد به گوشم نرسانده پیام
سیر ندیده نظری در رُخم
شاد نگشته دلی از پاسخم
هیچ پریشان نشده خواب من
ابر ندیده شب مهتاب من
آینه ی من نپذیرفته رنگ
پای نباتم نرسیده به سنگ
خوردهام از خوب رخان مشتها
سوزن نشگان ز سر انگشتها
خوب رخان خوش روشان خیل خیل
سوی من آیند همه همچو سیل
عصر گذر کن طرف لاله زار
سرو قدان بین همه لاله عذار
هر زن و مردی که به من بنگرد
یک قدم از پهلوی من نگذرد
عشوه کنان بگذرد از سوی من
تا زند آرنج به بازوی من
گرچه جوانم من و صاحب جمال
مهر بتان را نکنم احتمال
زن نکند در دل جنگی مقام
عشق زنان است به جنگی حرام
عاشقی و مرد سپاهی کجا
دادن دل دست مناهی کجا؟
جایگه من شده قلب سپاه
قلب زنان را نکنم جایگاه
مردمِ بی اسلحه چون گوسفند
در قُرُق غیرت ما میچرند
گرگ شناسیم و شبانیم ما
حافظ ناموس کسانیم ما
تا که بر این گلّه بزرگی کنیم
نیست سزاوار که گرگی کنیم
خون که چکد بهر وطن روی خاک
حیف بوَد گر نبوَد خون پاک
قلب سپاه است چو مأوای من
قلب فلان زن نشود جای من
مکر زنان خواندهام اندر رُمان
عشق زنان دیدهام از این و آن
دیده و دانسته نیفتم به چاه
کج نکنم پای خود از شاهراه
شاه پرستی است همه دین من
حبّ وطن پیشه و آیینِ من
بیند اگر حضرت اشرف مرا
آید و بیرون کند از صف مرا
گر شنود شاه غضب میکند
بی ادبان را شه ادب میکند
هر چه میان من و تو بگذرد
باد بر شاه خبر میبرد
باد بر شاه بَرَد از هوا
کوه بگوید به زبان صدا
بر سرِ ما فکری اگر ره کند
خلقت آن فکر، خود شه کند
فُرم نظام است چو در بر مرا
صحبت زن نیست میسّر مرا
بعد که آیم به لباس سِویل
از تو فحاشی نکنم بی دلیل
ناز نیاموز تو سرباز را
بهرِ خود اندوخته کن ناز را
خیز و برو دست بدار از سرم
نیز مَبَر دست به پایین ترم
زهره که در موقع گفتار او
بود فنا در لب گلنارِ او
مانده در او خیره چو صورتگری
در قلم صورت بهت آوری
یا چو کسی هیچ ندیده تَذَرو
دیده تَذَروی به سر شاخ سرو
دید چو انکار منوچهر را
کرد فزون در طلبش مهر را
پنجه ی عشق است و قوی پنجه ای است
کیست کز این پنجه در اشکنجه نیست
منع بُتان عشق فزون تر کند
در دل خون شده خون تر کند
هر چه به آن دیر بود دسترس
بیش بوَد طالب آن را هوس
هرچه که تحصیل وی آسان بوَد
قدر کم و قیمتش ارزان بوَد
لعل همان سنگ بوَد لیک سرخ
هست بسا سنگ چو او نیک سرخ
لعل ز معدن چو کم آید به دَر
لاجرم از سنگ گران سنگتر
گر رادیوم نیز فراوان بُدی
قیمت احجار بیابان بُدی
پس ز جهان هر چه ز زشت و نکوست
قیمت آن اجرت تحصیل اوست
الغرض آن انجمن آرای عشق
مانعی مستغرق دریای عشق
آتش مهرِ ابد اندوخته
در شرر آتش خود سوخته
گرچه از او آیت حرمان شنید
بیش شدش حرص و فزون شد امید
گفت جوان هر چه بوَد ساده تر
هست به دل باختن آماده تر
مرغ رمیده نشود زود رام
دام ندیده است که افتد به دام
جَست ز جا با قد چون سلسله
طعنه و تشویق و عتاب و گله
گفت چه ترسوست، جوان را ببین
صاحب شمشیر و نشان را ببین
آنکه ز یک زن بود اندر گریز
در صف مردان چه کند جست و خیز
مرد سپاهی و به این کم دلی
بچه به این جاهلی و کاهلی
بس که ستم بر دل عاشق کند
عاشق بیچاره دلش دق کند
گرچه به خوبیّ رُخَت وَرد نیست
بینِ جوانان چو تو خونمرد نیست
مرد رشید ! اینهمه وسواس چیست
مرد رشیدی، ز کست پاس چیست
پلک چرا روی هم انداختی
روز به خود بهر چه شب ساختی؟
جز من و تو هیچ کس اینجا که نیست
پاس که داری و هراست ز چیست؟
سبزه تو ترسی که گواهی دهد
نامه به ارکان سپاهی دهد
سبزه که جاسوس نباشد به باغ
دادن راپورت نداند کلاغ
قلعه بگی نیست که جلبت کند
حاکم شرعی نه که حدّت زند
نیست در اینجا ماژُری، محبسی
منصب تو از تو نگیرد کسی
بیهُده از شاه مترسان مرا
جان من آنقدر مرنجان مرا
در تو نیابد غضب شاه راه
هیچ مترس از غضب پادشاه
عشق فکن در سر مردم منم
عشق تو را در سر شاه افکنم
چون گل رخسارِ تو وا میشود
شاه هم از زُهره رضا میشود
این همه محبوب شدن بیخود است
حُجب ز اندازه فزون تر بد است
مرد که در کار نباشد جسور
دور بُود از همه لذات، دور
هر که نهند پای جلادت به پیش
عاقبت از پیش بَرَد کار خویش
آنکه بود شرم و حیا رهبرش
خلق ربایند کلاه از سرش
هر که کند پیشه ی خود را ادب
در همه کار از همه مانَد عقب
کام طلب، نام طلب میشود
شاخ گل خشک، خَطَب میشود
زندگی ساده در این روزگار
ساده مشو، هیچ نیاید به کار
گر تو هم این قدر شوی گول و خام
هیچ ترقی نکنی در نظام
آتش سرخی تو، خمودت چرا
آب روانی تو، جمودت چرا
تازه جوانی تو، جوانیت کو؟
عید بوَد، خانه تکانیت کو؟
لعل تو را هیچ به از خنده نیست
اخم به رخسار تو زیبنده نیست
گر نه پی عشق و هوا دادهاند
این همه حسن از چه تو را دادهاند؟
کان ز پی بذل زر آمد پدید
شاخه برای ثمر آمد پدید
نور فشانی است غرض از چراغ
بهر تفرّج بُود آیین باغ
دُرّ ثمین از پی تزیین بوَد
دختر بکر از پی کابین بوَد
غنچه که در طرف چمن وا شود
می نتوان گفت که رسوا شود
مه که ز نورش همه را قسمت است
می نتوان گفت که بی عصمت است
حُسن تو بر حدّ نصاب آمده
بیشتر از حدّ و حساب و آمده
حیف نباشد تو بدین خط و خال
بر نخوری، بر ندهی از جمال
عشق که نَبوَد به تو، تنها گلی
عشق که شد، هم گل و هم بلبلی
زندگی عشق عجب زندگیست
زنده که عاشق نبُوَد زنده نیست
حسن بلا عشق ندارد صفا
لازم و ملزوم همند این دو تا
قدرِ جوانی که ندانی بدان
چند صباحی که جوانی بدان
بعد که ریش تو رسد تا کمر
با تو کسی عشق نورزد دگر
عشق به هر دل که کند انتخاب
همچو رود نرم که در دیده خواب
عشق بدین مرتبه سهل القبول
بر تو گران آمده ای بوالفضول
گر تو نداری صفت دلبری
مرد نیی صفحه ای از مرمری
پرده ی نقاشی الوانیا
ساخته از زر بت بی جانیا
از تو همان چشم شود بهره ور
عضو دگر بهره نبیند دگر
عکس تو در چشم من افتاده است
مستی چشم من از آن باده است
این که تو گفتی که ز مهری بری
فارغی از رسم و ره دلبری
آن لب لعل تو هم اندر نهفت
وصف تو را با من این گونه گفت
گفت و نگفته است یقیناً دروغ
تازه رسیدی تو به حدّ بلوغ
شاخ تو پیوند نخورده هنوز
طوطی تو قند نخورده هنوز
جمع نگشتست هنوز از عفاف
دامن پیراهن تو روی ناف
وصل تو بر شیفتگان نوبر است
نوبر هر میوه گرامیتر است
من هم از آن سوی تو بشتافتم
کاشهب تو تازه نفس یافتم
از تو توان لذّتی بسیار برد
با تو توان تخته زد و باده خورد
با تو توان خوب هم آغوش شد
خوب در آغوش تو بیهوش شد
میگذرد وقت، غنیمت شمار
بر خور از این سفره ی بی انتظار
چون سخن زُهره به اینجا رسید
کار منوچهر به سختی کشید
دید به گِل رفته فرو پای او
شورشی افتاده بر اعضای او
دل به برش زیر و زبر می شود
عضو دگر طور دگر میشود
گویی جامی در کشیده است می
نشوه شده داخل شریان وی
یا مگر از رخنه ی پیراهنش
مورچگان یافته ره بر تنش
رفت از این غصه فرو در خیال
کاین چه خیال است و چه تغییر حال
از چه دلش در تپش افتاده است
حوصله در کشمکش افتاده است
گرسنه بودش دل و سیرش نگاه
ظاهرِ او معنی خواه و نخواه
شرم بر او راه نفس میگرفت
رنگ به رخ داده و پس می گرفت
رنگ پریده اگر اندر هوا
قابل حس بودی و نشو و نما
زان همه الوان که از آن رخ پرید
قوس قزح میشدی آنجا پدید
خواست نیفتاده به دام بلا
خیزد و زان ورطه زند ور جلا
گفت دریغا که نکرده شکار
هیچ نیفتاده تفنگم به کار
گور و گوزنی نزده بر زمین
کبک نیاویخته بر قاچ زین
سایه برفت و بپرید آفتاب
شد سرِ ما گرم چو این جویِ آب
سوخت ز خورشید رخ روشنم
غرق عرق شد ز حرارت تنم
خانگبانم نگرانِ منند
چشم به ره منتظران منند
صحبت عشق و هوس امروز بس
منتظران را به لب آمد نفس
جمعه ی دیگر لب این سنگ جو
باد میان من و تو راننده وو
زهره چو بشنید نوای فراق
طاقتش از غصه و غم گشت طاق
دید که مرغ دلش آسیمه سر
در قفس سینه زند بال و پر
خواهد از آن تنگ مکان برجهد
بال زنان سر به بیابان نهد
روی هم افگند دو کف از اسف
باز سوی سینه ی خود برد کف
داد بر آرامگه دل فشار
تا نکند مرغ دل از وی فرار
اشک به دور مژهاش حلقه بست
ژاله به پیراهن نرگس نشست
گفت که آه ای پسر سنگ دل
ای ز دل سنگ تو خارا خجل
مادر تو گر چو تو مَنّاعه بود
هیچ نبودی تو کنون در وجود
ای عجبا آنکه ز زن آفرید
چون ز زن این گونه تواند برید
حیف بوَد از گهرِ پاک تو
این همه خودخواهی و امساک تو
این چه دلست ای پسر بی نظیر
سخت تر از سنگ و سیه تر ز قیر
تا به کی آرم به تو عجز و نیاز
وای که یک بوسه و این قدر ناز!؟
این همه هم جور و ستم میشود
از تو ز یک بوسه چه کم میشود
گرچه مرا بی تو روا کام نیست
بی تو مرا لحظه ای آرام نیست
گر تو محبت گنه انگاشتی
این همه حسن از چه نگه داشتی
کاش شود با تو دو روزی ندیم
نایب هم قد تو عبدالرحیم
یک دو شبی باش به پهلوی او
تا که کند در تو اثر خوی او
تا تو بیاموزی از آن خوش خصال
طرز نظر بازی و غنج و دلال
بین که خداوند چه خوبش نمود
پادشه مُلکِ قلوبش نمود
مکتب عشق است سپرده به او
اوست که از جمله بتان برده گو
آنچه ندانی تو ازو یاد گیر
مشق نکو کاری از استاد گیر
خوب ببین خوب رخان چون کنند
صید خواطر به چه افسون کنند
اهل نظر جمله دعایش کنند
شیفتگان جان به فدایش کنند
خلق بسوزند به راهش سپند
تا نرسد خوی خوشش را گزند
وه چه بسا سیم رخ و سیم ساق
بهر وی از شوی گرفته طلاق
این همه از عشق فحاشی مکن
سفسطه و عذرتراشی مکن
جمعه و تعطیل، شتابت ز چیست
با همه تعجیل ایابت ز چیست؟
رنج چو عادت شود آسودگیست
قید بیآلایشی آلودگیست
گر تو نخواهی که دمد آفتاب
باز کن آن لعل لب و گو متاب
گر به رُخت مهر رساند زیان
دامن پاچین کنمت سایبان
جا دهمت همچو روان در تنم
گیرمت اندر دل پیراهنم
در شکن زلف نهانت کنم
مخفی و محفوظ چو جانت کنم
دسته ای از طره ی خود برچنم
بادزنی سازم و بادت زنم
اشک بیارم به رخت آنقدر
تا نکند در تو حرارت اثر
سازمت از چشمه ی چشم زلال
چاله ی لب چاه زنخ مال مال
آن دو کبوتر که به شاخ اندرند
حامل تخت من نام آورند
چون سفر و سیر کنم در هوا
تخت مرا حمل دهند آن دو تا
پر شوم از خاک به سوی سپهر
تندتر از تابش انوار مهر
گویمشان آمده پر وا کنند
بر سر تو سایه مهیا کنند
اینکه گه از شاه بترسانی ام
گه زن مردم به غلط خوانی ام
هیچ ندانی تو که من کیستم
آمده این جا ز پی چیستم
من که تو بینی به تو دل باختم
روی تو را قبله ی خود ساختم
حجله نشین فلک سوّمم
عاشق و معشوق کُنِ مردمم
شور به ذرات جهان میدهم
حسن به این، عشق به آن میدهم
چشم به هر کس که بدوزم همی
خرمن هستیش بسوزم همی
عشق یکی بیش و یکی کم کنم
بیش و کم آن دو منظم کنم
هرکه ببینم به جنون میرود
دارد از اندازه برون میرود
عشق عنان جانب خون می کشد
کار محبت به جنون میکشد
مختصری رحم به حالش کنم
راه نمایی به وصالش کنم
چاشنی خوان طبیعت منم
زین سبب از بین خدایان زنم
گرچه همه عشق بود دین من
باد بر او لعنت و نفرین من
داد به من چون غم و زحمت زیاد
قسمت او جز غم و زحمت مباد
تا بوَد، افسرده و ناکام باد
عشق خوش آغاز و بد انجام باد
یا ز خوشی میرد و یا از ملال
هیچ مبیناد رخ اعتدال
باد چو اطفال همیشه عجول
بی سببی خوش دل و بی خود ملول
خانه خدایی کند آن را به روز
خادم مستی به لقب خانه سوز
پهن کند بستر خوابش به شام
خادمه ای بوالهوس آشفته نام
باد گرفتار به لا و نعم
خوف و رجا چیره بر او دم به دم
صبر و شکیبایی از و دور باد
با گله و دغدغه محشور باد
آنکه خداوند خدایان بوَد
خالق ما و همه کیهان بوَد
عشق چو در قالب من آفرید
قالب من قالب زن آفرید
گر تو شوی با من جاوید مع
زنده ی جاوید شوی بالتّبع
نیست فنا چون به من اندر زمن
زنده ی جاوید شوی همچو من
من نه ز جنس بشرم نه پری
دارم از این هر دو گهر برتری
رَبَّهِ نَوعَم به زبان عرب
داور حسنم به لسان ادب
اوّلِ اسم تو چو باشد مَنُو
هست مرا خواندنِ مینو نکو
مینوی عشقم من و عشقم فن است
وان همه شیدایی و شور از من است
گر نَبُدی مرتع من در فلک
سفره ی هستی نشدی با نمک
سر به سر عشق نهادن خطاست
آلهه ی عشق بسی ناقلاست
حکم به درویش و به سلطان کند
هرچه کند با همه یک سان کند
گر تو نخندی به رخم این سفر
بر لب خود خنده نبینی دگر
گر چه تو در حسن امیر منی
عاقبة الامر اسیر منی
آلهه ی عشق بسی زیرک است
پیرِ خرد در بر او کودک است
حسن شما آدمیان کم بقاست
عشق بود باقی و باقی فناست
جمله ی عشاق مطیع من اند
مظهر افکار بدیع من اند
هرچه لطیف است در این روزگار
وانچه بود زینت و نقش و نگار
آنچه بوَد عشرت روی زمی
وانچه از او کیف کند آدمی
شعر خوش و صوت خوش و روی خوش
ساز خوش و ناز خوش و بوی خوش
فکرِ بدیع همه دانشوران
نغمه ی جان پرور رامش گران
جمله برون آید از این کارگاه
کز اثرِ سعی من افتد به راه
جمله ز آثار شریف منند
یکسره مصنوع ظریف منند
بذرِ محبت را من داشتم
کامده و روی زمین کاشتم
روی زمین است چو کانوای من
طرح کنم بر رخش انواع فن
رویِ زمین هرچه مرا بنده اند
شاعر و نقاش و نویسندهاند
گه رافائل گه میکل آنژ آورم
گاه هومر گه هرودت پرورم
گاه کمال الملک آرم پدید
روی صنایع کنم از وی سفید
گاه قلم در کف دشتی دهم
بر قلمش روی بهشتی دهم
گاه به خیل شعرا لج کنم
خلقت فرزانه ی ایرج کنم
تار دهم در کف درویش خان
تا بدهد بر بدن مُرده جان
گاه زنی همچو قمر پروَرَم
در دهنش تنگ شکر پرورم
من کلنل را کلنل کرده ام
پنجه ی وی رهزن دل کرده ام
نام مجازیش علیّ نقی است
نام حقیقیش ابوالموسِقی است
دقّت کامل شده در ساز او
بی خبرم لیک ز آواز او
پیش خود آموخته آواز را
لیک من آموختمش ساز را
من شده ام ماشطه ی خط و خال
تا تو شدی همچو بدیع الجمال
من به رخت بردم از آغاز دست
تا شدم امروز به تو پای بست
من چو به حُسن تو نبردم حسد
نوبر حُسن تو به من می رسد
من چو تو را خوب بیاراستم
از پی حظّ دل خود خواستم
من گل روی تو نمودم پدید
خار تو بر پای خود من خلید
آنکه خداوند بوَد بر سپاه
بر فلک پنجمش آرامگاه
نامش مرّیخ خداوند عزم
کارش پروردن مردان رزم
معبد او ساخته از سنگ وروست
تربیت مرد سلحشور از اوست
بین خدایان به همه غالب است
طاعت او بر همه کس واجب است
با همه ارباب در انداخته
نزد من اما سپر انداخته
خیمه ی جنگش شده بالین من
معرکهاش سینه ی سیمین من
مغفر او جام شراب من است
نیزه ی او سیخ کباب من است
بر همه دعویّ خدایی کند
وز لب من بوسه گدایی کند
مایل بی عاری و مستی شده
شخص بدان هیمنه دستی شده
بر لب او خنده نمیدید کس
مشغله اش خوردن خون بود و بس
عاقبت الامر ادب کردمش
معتدل و صلح طلب کردمش
صد من از او سیم و زر اندوختم
تاش کمی عاشقی آموختم
حال غرور و ستمش کم شده
مختصری مَردِ که آدم شده
طبل بزرگش که اگر دم زدی
صلح دُوَل را همه بر هم زدی
گوشهای افتاده و وارو شده
میزِ غذا خوردن یارو شده
خواهم اگر بیش لَوَندی کنم
مفتضحش چون بُزِ قندی کنم
مسخره ی عالم بالا شود
حاج زکی خان خداها شود !
مقدمه شعر
این منظومه، داستان برخورد زهره، الهه عشق و زیبایی، با جوانی به نام منوچهر را روایت میکند. زهره که خود را آفریننده عشق و فرمانروای دلهای آدمیان میداند، با دیدن منوچهر دلباخته او میشود و برای جلب توجهش تلاش میکند؛ اما منوچهر برخلاف انتظار او، در برابر جلوههای زیبایی و پیشنهادهای عاشقانهاش مقاومت میکند.
معنی بیتهای شعر
با توجه به طولانی بودن منظومه، تنها به تفسیر کلی شعر بسنده می کنیم :
منظومه «زهره و منوچهر» روایت برخورد زهره، الهه عشق و زیبایی، با منوچهر، جوانی پاکدامن و سرباز است. زهره با دیدن منوچهر عاشق او میشود و تلاش میکند با زیبایی، سخنان عاشقانه و وعدههای شیرین، دل او را به دست آورد؛ اما منوچهر در برابر وسوسههای او مقاومت میکند و حاضر نمیشود وظیفه، پاکدامنی و تعهد خود را فدای لذت و عشق زودگذر کند.
در این منظومه، زهره نماد عشق، شور، زیبایی و لذتجویی است؛ در مقابل، منوچهر نماد خویشتنداری، نجابت، مسئولیتپذیری و وفاداری به اصول اخلاقی و وظیفه است. تقابل این دو شخصیت، محور اصلی داستان را شکل میدهد.
زهره ابتدا از اینکه خودش، بهعنوان الهه عشق، گرفتار عشق شده تعجب میکند. سپس برای نزدیک شدن به منوچهر، از روشهای گوناگون استفاده میکند: او را میستاید، به زیباییاش اشاره میکند، پیشنهادهای عاشقانه میدهد و حتی تلاش میکند با سرزنش و تمسخر، او را از مقاومت منصرف کند. زهره تصور میکند که زیبایی و قدرت عشق میتواند هر انسانی را تسلیم کند؛ اما منوچهر برخلاف انتظار او رفتار میکند.
منوچهر دلیل مخالفت خود را فقط بیعلاقگی شخصی نمیداند، بلکه به جایگاه و مسئولیتش بهعنوان سرباز اشاره میکند. او معتقد است کسی که در خدمت شاه و سپاه است، باید مراقب رفتار خود باشد و نباید کاری کند که به آبرو، شغل و تعهداتش آسیب بزند. از نگاه او، عشقورزی در چنین موقعیتی با وظیفه نظامی و اصولی که به آن پایبند است، سازگار نیست.
یکی از نکات مهم شعر، تفاوت نگاه دو شخصیت به عشق است. زهره عشق را نیرویی میداند که باید بیدرنگ به آن پاسخ داد و از زیبایی و فرصت جوانی برای لذت بردن استفاده کرد. اما منوچهر معتقد است انسان باید بر خواستههای خود تسلط داشته باشد و پیش از هر تصمیمی، پیامدهای آن را در نظر بگیرد.
این منظومه همچنین به موضوعاتی مانند عشق و عقل، زیبایی و پاکدامنی، جوانی و مسئولیت، وسوسه و خویشتنداری میپردازد. شاعر با قرار دادن یک الهه در برابر جوانی انسان، موقعیتی طنزآمیز و در عین حال تأملبرانگیز میسازد؛ زیرا زهره که خود آفریننده و برانگیزاننده عشق است، در برابر اراده منوچهر قدرت چندانی ندارد.
در مجموع، پیام اصلی این بخش از منظومه آن است که زیبایی و جذابیت، هرچقدر هم نیرومند باشند، لزوماً نمیتوانند اراده و باورهای انسان را شکست دهند. منوچهر نشان میدهد که پایبندی به وظیفه، اخلاق و خویشتنداری میتواند انسان را در برابر وسوسهها استوار نگه دارد. از سوی دیگر، رفتار زهره نیز قدرت و بیقراری عشق را به تصویر میکشد؛ عشقی که حتی الهه آن را هم گرفتار میکند.
نتیجهگیری:
منظومه «زهره و منوچهر» با زبانی طنزآمیز و داستانی، تقابل عشق و وظیفه را نشان میدهد و یادآوری میکند که انسان در برابر خواستههای خود باید قدرت انتخاب و اراده داشته باشد.



