نوع بشر سلاله قابیل جابری

میرزاده عشقی – ادبیات جدید و کلاسیک – ادبیات کلاسیک

غزلیات و قصاید – شماره 12

چکامه ی جنگ: شکایت از مهاجرین و پیش آمدهای ایام مهاجرت

نوع بشر سلاله قابیل جابری

آموخت از نیاش، به جای برادری

جنگ است جنگ، خاک اروپا نهفته است

در زیر یک صحیفه ی پولاد اخگری

ایتالی و فرانسه و روس و انگلیس

بلغار و ترک و ژرمن و اتریش و هنگری

بس بمب و توپ جای به جا کرده کوه و دشت

ترسم دگر فتد، کره از این مدوری

دریای آهن است نه عنوان رسم جنگ

باران آتش است نه آیین عسگری

ایران در این میانه، نه اندر صف جدال

نی مانده زین مجادله، بی بهره و بری

یک دسته ای ز نخبه ی ایرانیان شدند

در فکر استفاده، از اوضاع حاضری

در دیده خشم روس و به دل کین انگلیس

در سر هوای یاری آلمان عبقری

رفتیم در برابر دشمن که تا کنیم

ابراز زورمندی و اثبات قادری

امید ما به یاری آلمان و وی نداشت

جز بذل زر، طریق دگر بهر یاوری

بغداد را گرفت و جلو آمد انگلیس

اول به زور جنگ و دوم با مدبری

آمد شمال و مغرب ایران به چنگ روس

ویران نمود سر به سر، از فرط جابری

گشتیم ما مهاجر و بدبخت و دربدر

گردون به ما نمود، نهایت ستمگری

یک سوی فوج روس، رسیدست تا کرند

با آن رسوم وحشی و آیین بربری

یک سو به خانقین، کشیدست انگلیس

تیغی که دارد، آهنش آب مزوری

چیزی نماند کاین دو، به هم در رسند و ما

هر یک نشان شویم، به صد پاره پیکری

بین دو تیغ پیکر ما اوفتاده است

در سرزمین “قصر” به سختی و مضطری

هر چند کافی است پی رفع این دو تیغ

تنها “نظام السلطنه” با تیغ حیدری

لیک او هم آزمود که دشمن هزارها

از ما فزون تر است اگر نیک بشمری

نی آن که دل بباخت، ولیکن نظر نمود

چنگی به دل نمی زند، اکنون دلاوری

از رزم پس کناره کشی را صلاح دید

بر هر نفر سپس ز مقامات لشکری

اخطار شد که گشته ز هر سو خطر پدید

جد کن که جان خویش ز یک سو به در بری

آن به که پیش خصم به تسلیم رو نمود

وآنگاه چشم داشت به الطاف داوری

تنها “نظام سلطنه” را این اجازتست

با چند تن ز هیئت ملی و کشوری

تا آنکه بر ممالک ترکیه رو کنند

لیک این اجازه نیست همی بهر دیگری

این زشت ماجرا چو به من نیز شد بیان

گشتم ز فرط انده و افسوس بستری

کردم هزار ناله، کشیدم هزار آه

نفرین به بخت کردم و رسم مقدری

کای ناسزا زمانه ی بی اعتدال دون

بر ما جفا گذشت ز حد جفاگری

ما را گذاردند، رفیقان نیمه راه

اینگونه در مخافت و گشتند اسپری

بگرفته ششدر غم و افکار مهره وار

در خانه ی حریف، گرفتار ششدری

از بهر یک تن من، این گنبد فراخ

گشته چو چشم تنگ لئیم از حسد وری

بیچاره من، فلک زده من، شوربخت من

سرگشته ی حوادث این دهر سرسری

چون من به تیره اختری ای مادر سپهر

دیگر مزای، هست اگر مهر مادری؟

من یک تنه بَسَم به جهان، گر که لازم است

کامل ترین نمونه ای از تیره اختری

سوی کدام خاک، توانم پناه برد؟

پشت کدام سنگ، توان گشت سنگری؟

این حکم داد کیست که جمعی همی کنند

بر دوست پشت، جانب دشمن مجاوری

این حکم زور زاده شور مدرس است ! (2)

آن به که بیش از این، ننماید مشاوری

این عنصر کثیف لجوج سیاه فکر

این موذی مدرس علم مزوری

چرکین عمامه، وصله قبا، پاره شب کلاه

اشتر قواره، خیره نگه، چهره قنبری

پاپوش پاره، وصله قبا، ژنده پیرهن

آن هیکل تمام عیار از جلنبری

بر ما شدست این پز مضحک زمامدار

این قائد عبا به سر خاله چادری

بنگر چها کشیدم از او من که باطنش

صد بار بدتر است از این وضع ظاهری

اطراف وی گرفته گروهی برای دخل

چونان که در پرستش گوساله سامری

بس لطمه ها که عاقبت ایران زمین خورد

زین مرد حیله روبهی و کینه اشتری

معلوم نیست بهر چه کرده مسافرت؟

بهر وطن نبوده، قسم بر مهاجری !

تنها نه او خراب، برون آمد از میان

و آنان که کرده اند در این راه رهبری

دادند هر یک از دگری بهتر امتحان

در اجنبی پرستی و بیگانه پروری

صندوق های لیره جلو، دوش استران

واندر عقب مهاجر و انصار چرچری

دنبال بارهای زر، از بس دویده اند

آموختند خوب، همه رسم شاطری

درویش وار رو به بیابان نهاده اند

قومی برای کسب مقام توانگری

زین قوم پولکی، هنر جنگ می نخواه

هرگز مجو ز جنس مؤنث مذکری؟

یک جنگ کرده اند که شد رو سفید از آن

جنگی که کرده اند، یهودان خیبری

دو روز جنگ بود و دو سال است رجعت است

این بُد من آنچه دیدم از ایشان بهادری

آن جنگ هم نه بهر وطن بُد نه بهر دین

یا جنگ بهر زر بُد و بُد جنگ زرگری

آنقدر ما بدیم که این روز بد کم است

بهر جزای ما برس، ای روز بدتری

ای آسمان ببار در این مملکت بلای

این قوم را زوال ده، ای چرخ چنبری

آه مرا نمی نگری، کوری ای سپهر !

نفرین من نمی شنوی، ای فلک کری !

این هم نگفته می نگذارم که بین ما

باشد بسی کسان، هم از این عیب ها بری

آنها همه مهاجر پاکند و صاف قلب

وجدان جمله پاکتر، از پیکر پری

لیکن همه کناره نموده ز کارها

وز دم همه گرفته و مأیوس و قرقری

زینها چو بگذری، همه آنان نموده اند

بهر زر این مهاجرت و این مسافری

“یعقوب” نام سید رسوای بدسگال

آن کس که من ندیده ام، آدم به آن خری؟

یک مشت لیره دارد و بر کف گرفته است

با آن قیافه و پز منحوس شندری

گوید که منکر عمل کیمیا کجاست؟

اینک مهاجری، عمل کیمیاگری

این است آنکه بهر مدرس کند مدام

در گاه و نابگاه، همی پای منبری

ابله منم که صرف، پی لیلی وطن

رو کرده ام به دشت چو مجنون عامری

هر آنچه می رسد به من از زود باوریست

بس رنج ها کشیدم، ازین زود باوری!

یک ابلهی دیگر این، کین گه خطر

فکر نجات نیستم از فرط دلخوری

مدح “نظام سلطنه” فرمانده ی قوا

البته بهتر است ز افسرده خاطری

تاریخ اگر چه زین عمل آرد به من شکست

خواند مرا مدیحه سرا همچو انوری

لیکن به یک جوان چو من صاحب آرزو

چون گفته شد که در خطر از هر سو اندری

از ترس جان خویش، به فرمانده ی قوا

ناچار گوید، این سخنان دری وری:

ای مظهر کمال و مقامات سنجری

ای مرکز صفات و خیالات نادری

گر چه ظفر نیافتی اما مظهر است

در جبهه ی مهین تو، نور مظفری

ایران نمی رود ز کف، این ملک جسته است

از چنگ فتنه های مغول و سکندری

جنگ این زمانه، همچو قمار است غم مدار

هر چند باختی تو، در آخر همی بری

خورشید تا غروب نگردد، سحر چنان

سازد جهان مسخر، از انوار اخگری

جانا تو هم فراز سپهری به ملک ما

یعنی تو نیز همسر خورشید خاوری

امروز اگر غروب کنی از وطن چه غم؟

فردا کنی طلوع و به چنگش درآوری

چشم وطن به روی تو، روشن بود کنون

خورشید مایی، ار چه ز خورشید برتری

روز وطن به ما، پس از این روز شب بود

زآن چون گذر کنی تو که خورشید انوری

من خامشم تو خویش بیندیش، این نکوست

اینگونه مردمی بگذاری و بگذری؟

گر چه جسارت است ولی عرض می کنم

حیف است از تویی که ز یاران شدی بری

هر یک به یک طریق ز سر باز کرده ای

این نیست لایق تو که بر هر سر افسری

سر بوده ای همیشه، بر این هیئت و کنون

باید که سرنپیچی از آیین سروری

تو چون سری و هیئت ما چون تن تواند

ای سر کجا روی؟ که تن خود نمی بری؟

باری در این میانه یکی من ز خدمتت

گر مرده ای رها ننمایم مجاوری

زین قصه حال خویش به درگاه حضرتت

خاطرنشان همی کنم و یادآوری

در کشتیئی نشاند، یکی طرفه ناخدای

با خود کبوتری ز پی نیک منظری

کشتی چو شد به مرکز دریا، شروع گشت

توفان و ناخدای شد از ترس لنگری

وآنگاه خیره شد به کبوتر که بایدت

بهر نجات خویش ز کشتی برون بری

بیچاره در زمان، به هوا شد ولیک دید

آب است موج تیره، ز هر سو که بنگری

دید او به هیچ گونه به ساحل نمی رسد

نی از ره پریدن و نی با شناوری

برگشت از هوا و به کشتی نشست و گفت

با ناخدای این سخن از روی مضطری:

از ساحل آنچنان که بیاورده ای مرا

بایست تا به ساحل دیگر مرا بری

من آن کبوترم، هله در بحر هولناک

ای ناخدا کنون، به خدایم چه بسپری؟

من بر فراز دوش تو، باری گران نی ام

آن به مرا چو مردم دیگر نه بنگری

من هم به هر کجا که خودت می روی ببر

خواهی نپیچی ار سر از آیین رهبری

بیهوده نیست گفتم، اگر بر تو ناخدای

بی خود نبود بهر تو کردم کبوتری

یعنی بیا از آینه ی خاطرم ببر

با دست لطف، گرد و غبار مکدری

خالق نموده یاوریت تا تو هم به خلق

در وقت خود، دریغ نداری ز یاوری

بشنو ز من که نیک تو خواهم، منه ز دست

آیین بنده داری و دستور سروری

این هم بدان که این سخنان بهر رشوه نیست

در حق من مباد که این ظن بد بری؟

“قاآنی” ام نه من که زنم خامه بهر آز

نی چامه ساز، بهر درم همچو “عنصری”

حاشا گمان مدار که من کرده ام شعار

لاشه خوری طریقتم، از راه شاعری

هر چند لاشه خور نی ام، اما مهاجرم

صد بار لاشه به، ز حقوق مهاجری !

آن به که حرف آخر خود را بگویمت

شاید اثر کند به تو این حرف آخری:

من تازه شاعرم، سخن اینسان سروده ام

وای ار که کهنه کار شوم در سخنوری؟

حیف است این قریحه ی زیبا بیوفتد

در چنگ روزگار سیاه سلندری

شاید همین قریحه، در آینده آورد

الواح به ز گفته ی سعدی و انوری

“عشقی” تو خویش، همسر دیگر کسان مکن

نی دیگران کنند، همی با تو همسری

 

---

واژگان کلیدی : 1– میرزاده عشقی خود در مقدمه ی این قصیده چنین می نویسد: ” وقتی بود که انگلیسی ها بغداد را گرفته و مهاجرین ال قصزشیرین عقب نشسته بودند، روس ها تا کرند به عقب ما آمده  و از طرفی نیروهای هم تا نزدیکی خانقین رسیده بودند. آقای مدرس رای دادند که همه ی مهاجرین به ایران مراجعت نمایند یعنی تسلیم روس ها شوند، فقط خود ایشان با چند نفر از قبیل سیدیعقوب(سید یعقوب انوار) و نظام السلطنه و غیره به عثمانی بروند. در این ضمن شنیده می شد که مدرس و کمپانی خیال دارند  به استانبول رفته با عثمانی معاهده ببندند که آذربایجان از ایران مجزا شده به تصرف عثمانی ها درآید چون که اهالی آن ایالت ترکی حرف می زنند ” !     2– منظور از مدرس، آیت الله سیدحسن مدرس نماینده ی کجلس شورای ملی است.