گل است آن یا سمن یا ماه یا روی

معنی بیت‌های شعر

گل است آن یا سمن یا ماه یا روی
شب است آن یا شبه یا مشک یا بوی

آن چهره گل است یا یاسمن یا ماه یا چهره‌ای زیبا؟ آن گیسو شب است یا سنگ سیاه یا مشک یا بویی خوش؟

لبت دانم که یاقوت است و تن سیم
نمی‌دانم دلت سنگ است یا روی

می‌دانم لبت مانند یاقوت و اندامت همچون سیم است؛ اما نمی‌دانم دلت از سنگ است یا از روی، که این‌همه سخت و بی‌رحم است.

نپندارم که در بستان فردوس
بروید چون تو سروی بر لب جوی

گمان نمی‌کنم در باغ بهشت، کنار جویبار، سرو قامتی مانند تو بروید.

چه شیرین لب سخنگویی که عاجز
فرو می‌ماند از وصفت سخنگوی

چه شیرین‌لب و خوش‌سخنی؛ چنان‌که هر سخنوری از وصف زیبایی تو درمانده می‌شود.

به بویی الغیاث از ما برآید
که ای باد از کجا آوردی این بوی

همین که بویی از تو به مشام ما برسد، از شدت شوق فریاد کمک سر می‌دهیم و از باد می‌پرسیم: این عطر را از کجا آورده‌ای؟

الا ای ترک آتشروی ساقی
به آب باده عقل از من فرو شوی

ای ساقی ترک‌چهره و آتش‌رخ، با آب شراب خرد و هوش را از سر من بشوی و مرا مست و بی‌خود کن.

چه شهرآشوبی ای دلبند خودرای
چه بزم آرایی ای گلبرگ خودروی

ای محبوب خودرأی، چه آشوبی در شهر و دل مردم برپا کرده‌ای؛ ای گلبرگ خودروی زیبا، چه مجلس‌آرای دل‌فریبی هستی!

چو در میدان عشق افتادی ای دل
بباید بودنت سرگشته چون گوی

ای دل، اکنون که وارد میدان عشق شده‌ای، باید مانند گویی سرگشته و بی‌اختیار، در گردش و حیرانی باشی.

دلا گر عاشقی می‌سوز و می‌ساز
تنا گر طالبی می‌پرس و می‌پوی

ای دل، اگر عاشقی، بسوز و با رنج عشق بساز؛ و اگر خواهان رسیدن هستی، جست‌وجو کن و در پی مطلوب خود باش.

در این ره جان بده یا ترک ما گیر
بر این در سر بنه یا غیر ما جوی

در راه عشق یا جانت را فدا کن و یا از همراهی ما دست بکش؛ بر آستان ما سر تسلیم فرود آور یا به دنبال کسی جز ما برو.

بداندیشان ملامت می‌کنندم
که تا چند احتمال یار بدخوی

بدخواهان مرا سرزنش می‌کنند و می‌پرسند: تا کی می‌خواهی بدخویی و ناسازگاری یار را تحمل کنی و با او مدارا نمایی؟

محال است این که ترک دوست هرگز
بگوید سعدی ای دشمن تو می‌گوی

هرگز ممکن نیست سعدی دوست خود را رها کند؛ ای دشمن، تو چنین سخنی بگو و چنین آرزویی داشته باش.