شبی در خرقه رندآسا گذر کردم به میخانه

معنی بیت‌های شعر

شبی در خرقه رندآسا گذر کردم به میخانه / ز عشرت می‌پرستان را منور بود کاشانه

شبی با ظاهری رندانه و آزادمنش به میخانه رفتم؛ خانه و مجلس می‌گساران از شادی و سرور روشن و نورانی بود.

ز خلوتگاه ربانی وثاقی در سرای دل / که تا قصر دماغ ایمن بود ز آواز بیگانه

آن میخانه در حقیقت خلوتگاه الهی و حجره‌ای در خانه دل بود؛ جایی که تا بلندای اندیشه از آوای بیگانگان و اغیار در امان می‌ماند.

چو ساقی در شراب آمد به نوشانوش در مجلس / به نافرزانگی گفتند کاوّل مرد فرزانه

هنگامی که ساقی پی‌درپی شراب می‌نوشید و جام‌ها را در مجلس می‌گرداند، از روی نادانی گفتند که او در آغاز مردی دانا و فرزانه بوده است.

به تندی گفتم آری من شراب از مجلسی خوردم / که من پیرامن شمعش نیارد بود پروانه

با تندی پاسخ دادم: آری، من از مجلسی شراب نوشیده‌ام که حتی پروانه نیز توان نزدیک شدن به شمع آن را ندارد؛ یعنی از محضر حقیقتی بسیار بلند و نورانی بهره برده‌ام.

دلی کز عالم وحدت سماع حق شنیدست او / به گوش همتش دیگر کی آید شعر و افسانه

دلی که ندای حق را از جهان یگانگی شنیده باشد، دیگر با گوش همت خود به سخنان بیهوده، شعرها و افسانه‌های دنیوی توجه نمی‌کند.

گمان بردم که طفلانند وز پیری سخن گفتم / مرا پیری خراباتی جوابی داد مردانه

پنداشتم آنان کودک‌اند و از تجربه و پختگی سخن گفتم؛ اما پیرِ میخانه‌ای با پاسخی استوار و دلیرانه به من جواب داد.

که نور عالم علوی فرا هر روزنی تابد / تو اندر صومعش دیدی و ما در کنج میخانه

او گفت: نور جهان برین و حقیقت الهی از هر روزنه‌ای می‌تابد؛ تو آن را در عبادتگاه و صومعه دیده‌ای و ما آن را در گوشه میخانه یافته‌ایم.

کسی کامد درین خلوت به یکرنگی هویدا شد / چه پیری عابد زاهد چه رند مست دیوانه

هر کس با صداقت و بی‌ریایی به این خلوتگاه وارد شود، حقیقت درونی‌اش آشکار می‌گردد؛ خواه پیرِ عابد و زاهد باشد و خواه رندی مست و شوریده.

گشادند از درون جان در تحقیق سعدی را / چو اندر قفل گردون زد کلید صبح دندانه

چنان‌که دندانه‌های کلید صبح قفل آسمان را می‌گشاید، آنان نیز درهای درون جان سعدی را برای شناخت و دریافت حقیقت گشودند.