بوده است خری که دُم نبودش

ایرج میرزا – مثنوی شماره 27
آرزوی خر دم بریده
بوده است خری که دُم نبودش
روزی غم بی دُمی فزودش
در دُم طلبی قدم همی زد
دُم می طلبید و دَم نمی زد
یک ره نه ز روی اختیاری
بگذشت میان کشتزاری
دهقان مگرش ز گوشه ای دید
بَرجَست و از او دو گوش بُبرید
بیچاره خر آرزوی دُم کرد
نایافته دُم دو گوش گم کرد !
معنی بیتهای شعر
بوده است خری که دُم نبودش / روزی غم بیدُمی فزودش
خری بود که دُم نداشت و روزی اندوهِ بیدُمبودن بر ناراحتیهایش افزوده شد.
در دُم طلبی قدم همی زد / دُم میطلبید و دَم نمیزد
برای بهدستآوردن دُم تلاش میکرد و در جستوجوی دُم بود، بیآنکه از کوشش خود بازایستد.
یک ره نه ز روی اختیاری / بگذشت میان کشتزاری
روزی، نه از روی اختیار و انتخاب خود، از میان کشتزاری عبور کرد.
دهقان مگرش ز گوشهای دید / بَرجَست و از او دو گوش بُبرید
دهقان او را از گوشهای دید، به سویش پرید و هر دو گوشش را برید.
بیچاره خر آرزوی دُم کرد / نایافته دُم دو گوش گم کرد!
آن خرِ بیچاره که آرزوی داشتن دُم داشت، نهتنها به دُم نرسید، بلکه هر دو گوش خود را نیز از دست داد.
تفسیر کلی
این شعر با زبانی طنزآمیز، حکایت خری را بیان میکند که از نداشتن دم اندوهگین است و در آرزوی بهدستآوردن آن، بیآنکه بیندیشد، سرگردان میشود. سرانجام همین آرزوی بیجا و غفلت از پیامدهای رفتارش سبب میشود دهقان گوشهای او را نیز ببرد. ایرج میرزا از این ماجرا برای نکوهش حرص، نارضایتی از داشتهها و دنبالکردن خواستههای نسنجیده استفاده میکند. پیام شعر آن است که گاه انسان در پی رسیدن به چیزی کمارزش، نعمتهای موجود خود را نیز از دست میدهد.



