صبح نتابیده هنوز آفتاب

ایرج میرزا – زهره و منوچهر
مثنوی شماره 1
صبح نتابیده هنوز آفتاب
وانشده دیده ی نرگس ز خواب
تازه گل آتشی مُشک بوی
شسته ز شبنم به چمن دست و روی
منتظرِ حوله ی باد سحر
تا که کند خشک بدان رویِ تر
ماه رخی چشم و چراغ سپاه
نایب اول به وجاهت چو ماه
صاحب شمشیر و نشان در جمال
بند ی مهمیز ظریفش هلال
نجم فلک عاشق سردوشیاش
زهره طلبکار همآغوشیاش
نَیّر و رَخشان چو شبه چکمهاش
خفته یکی شیر به هر تکمهاش
دوخته بر دور کلاهش لبه
وان لبه بر شکل مه یک شبه
بافته بر گردن جانها کمند
نام کمندش شده واکسیل بند
کرده منوچهر پدر نام او
تازهتر از شاخ گل اندام او
چشم بمالید و برآمد ز خواب
با رخ تابندهتر از آفتاب
روز چو روز خوش آدینه بود
در گرو خدمت عادی نبود
خواست به میل دل و وفق مرام
روز خوش خویش رسانَد به شام
چون ز هوسهای فزون از شمار
هیچنبودش هوسی جز شکار
اسب طلب کرد و تفنگ و فشنگ
تاخت به صحرا پی نخجیر و رنگ
رفت کند هر چه مرال است و میش
برخی بازوی توانای خویش
معنی بیتهای شعر
صبح نتابیده هنوز آفتاب / وانشده دیدهی نرگس ز خواب
هنوز خورشید طلوع نکرده و گلهای نرگس از خواب بیدار و شکفته نشدهاند.
تازه گل آتشی مُشکبوی / شسته ز شبنم به چمن دست و روی
گل تازه و سرخرنگی که بوی مشک میدهد، با شبنم، گویی دستوروی خود را در چمن شسته است.
منتظرِ حولهی باد سحر / تا که کند خشک بدان رویِ تر
آن گل در انتظار وزش باد صبحگاهی است تا باد، چهرهی خیسش را خشک کند.
ماهرخى چشم و چراغ سپاه / نایب اول به وجاهت چو ماه
او جوانی ماهچهره و مایهی افتخار سپاه بود و به سبب زیبایی و آراستگی، مانند ماه میدرخشید؛ همچنین مقام نایباولی داشت.
صاحب شمشیر و نشان در جمال / بندِ مهمیزِ ظریفش هلال
هم شمشیر و نشان نظامی داشت و هم در زیبایی ممتاز بود؛ بند مهمیز ظریف او مانند هلال ماه بود.
نجم فلک عاشق سردوشیاش / زهره طلبکار همآغوشیاش
ستارهی آسمان شیفتهی سردوشی او بود و زهره نیز آرزوی همآغوشی با آن را داشت؛ یعنی همهی ستارگان زیبایی و شکوه او را میستودند.
نیّر و رخشان چو شبه چکمهاش / خفته یکی شیر به هر تکمهاش
چکمههایش همچون سنگ سیاهِ شبفام، درخشان و براق بود و بر هر دکمهی لباسش نقش یک شیر دیده میشد.
دوخته بر دور کلاهش لبه / وان لبه بر شکل مه یکشبه
بر گرداگرد کلاهش لبهای دوخته شده بود که شکل ماه نو را داشت.
بافته بر گردن جانها کمند / نام کمندش شده واکسیلبند
زیبایی و شکوهش دل و جان مردم را اسیر میکرد؛ کمندی که بر گردن یا لباسش بسته بود، «واکسِیلبند» نام داشت.
کرده منوچهر پدر نام او / تازهتر از شاخ گل اندام او
پدرش نام او را منوچهر گذاشته بود و اندامش از شاخهی تازهگلداده نیز شادابتر و زیباتر بود.
چشم بمالید و برآمد ز خواب / با رخ تابندهتر از آفتاب
چشمانش را مالید و از خواب بیدار شد؛ چهرهاش از خورشید نیز درخشانتر بود.
روز چو روز خوش آدینه بود / در گرو خدمت عادی نبود
آن روز مانند روز جمعه، روزی خوش و تعطیل بود و او درگیر خدمت و وظایف معمول نظامی نبود.
خواست به میل دل و وفق مرام / روز خوش خویش رسانَد به شام
خواست مطابق میل و خواستهی دل خود رفتار کند و آن روز خوش را به شیوهی دلخواهش تا شب بگذراند.
چون ز هوسهای فزون از شمار / هیچنبودش هوسی جز شکار
با آنکه آرزوها و هوسهای بیشماری داشت، در آن هنگام جز شکار هیچ خواستهای در سر نمیپروراند.
اسب طلب کرد و تفنگ و فشنگ / تاخت به صحرا پی نخجیر و رنگ
اسب و تفنگ و فشنگ خواست و برای شکار و جستوجوی جانوران، به سوی صحرا تاخت.
رفت کند هر چه مرال است و میش / برخی بازوی توانای خویش
به قصد شکار هر گوزن و گوسفند کوهی که در صحرا بود رفت تا نیروی بازوی توانمند خود را بیازماید.
«معنی دقیق تعبیرهای «واکسِیلبند» و «برخی بازوی توانای خویش» به سبب ابهام یا احتمال خطای متن، کاملاً روشن نیست.
نتیجهگیری
این ابیات با تصویرپردازی دلنشین از سپیدهدم و طبیعت، فضایی سرشار از تازگی و زیبایی میآفرینند و با توصیف چهرهای درخشان، زمینه را برای آغاز داستان فراهم میکنند.



