سعدی-گلستان-باب اول در سیرت پادشاهان
حکایت 16
یکی از رفیقان شکایت روزگار نامساعد به نزد من آورد که کفاف اندک دارم و عیال بسیار و طاقت بارِ فاقه نمیآرم و بارها در دلم آمد که به اقلیمی دیگر نقل کنم تا در هر آن صورت که زندگانی کرده شود ، کسی را بر نیک و بد من اطلاع نباشد .
بس گرسنه خفت و کس ندانست که کیست
بس جان به لب آمد که برو کس نگریست
باز از شماتت اَعدا براندیشم که به طعنه در قفای من بخندند و سعی مرا در حق عیال بر عدم مروّت حمل کنند و گویند :
مبین آن بی حمیّت را که هرگز
نخواهد دید روی نیکبختی
که آسانی گزیند خویشتن را
زن و فرزند بگذارد به سختی
و در علم محاسبت چنان که معلوم است چیزی دانم و گر به جاهِ شما جهتی معین شود که موجب جمعیّت خاطر باشد بقیت عمر از عهده ی شکر آن نعمت برون آمدن نتوانم . گفتم : عمل پادشاه ای برادر دو طرف دارد ، امید و بیم . یعنی امید نان و بیمِ جان و خلاف رای خردمندان باشد بدان امید متعرّض این بیم شدن
کس نیاید به خانه ی درویش
که خراج زمین و باغ بده
یا به تشویش و غصه راضی باش
یا جگر بند پیش زاغ بنه
گفت : این مناسب حال من نگفتی و جواب سوال من نیاوردی ، نشنیدهای که هر که خیانت ورزد پشتش از حساب بلرزد
راستی موجب رضای خداست
کس ندیدم که گم شد از ره راست
و حکما گویند : چار کس از چار کس به جان برنجند ، حرامی از سلطان و دزد از پاسبان و فاسق از غمّاز و روسپی از محتسب و آن را که حساب پاک است از محاسب چه باک است .
مکن فراخ روی در عمل ، اگر خواهی
که وقت رفع تو باشد مجال دشمن تنگ
تو پاک باش و مدار از کس ای برادر باک
زنند جامه ی ناپاک گازران بر سنگ
گفتم : حکایت آن روباه مناسب حال توست که دیدندش گریزان و بی خویشتن ، افتان و خیزان . کسی گفتش : چه آفت است که موجب مَخافت است ؟ گفتا : شنیدهام که شتر را به سخره میگیرند ! گفت : ای سفیه شتر را با تو چه مناسبت است و تو را بدو چه مشابهت ؟ گفت : خاموش که اگر حسودان به غرض گویند شتر است و گرفتار آیم ، که را غم تخلیص من دارد تا تفتیش حال من کند ؟ و تا تریاق از عراق آورده شود مارگزیده مرده بوَد . تو را همچنین فضل است و دیانت و تقوی و امانت اما متعنتان در کمین اند و مدّعیان گوشه نشین . اگر آنچه حسن سیرت توست به خلاف آن تقریر کنند و در معرض خطاب پادشاه افتی ، در آن حالت مجال مقالت باشد ؟ پس مصلحت آن بینم که مُلک قناعت را حراست کنی و ترک ریاست گویی
به دریا در منافع بی شمار است
وگر خواهی سلامت بر کنار است
رفیق این سخن بشنید و به هم برآمد و روی از حکایت من درهم کشید و سخنهای رنجش آمیز گفتن گرفت : یکی چه عقل و کفایت است و فهم و درایت ؟ قول حکما درست آمد که گفتهاند : دوستان به زندان به کار آیند ، که بر سفره همه ی دشمنان دوست نمایند
دوست مشمار آنکه در نعمت زند
لاف یاری و برادر خواندگی
دوست آن دانم که گیرد دست دوست
در پریشان حالی و درماندگی
دیدم که متغیّر میشود و نصیحت به غرض میشنود . به نزدیک صاحب دیوان رفتم ، به سابقه ی معرفتی که در میان ما بود و صورت حالش بیان کردم و اهلیت و استحقاقش بگفتم تا به کاری مختصرش نصب کردند . چندی برین برآمد . لطف طبعش را بدیدند و حسن تدبیرش را بپسندیدند و کارش از آن درگذشت و به مرتبتی والاتر از آن متمکن شد . همچنین نجم سعادتش در ترقی بود تا به اوج ارادت برسید و مقرّب حضرت و مشارٌ الیه و معتمدٌ علیه گشت . بر سلامت حالش شادمانی کردم و گفتم :
ز کار بسته میندیش و دل شکسته مدار
که آب چشمه ی حیوان درون تاریکی است
الا لا یجأرَنَ اخو البَلیّة
فللرّحمنِ الطافٌ خَفیّه (1)
منشین ترش از گردش ایام که صبر
تلخ است و لیکن بر شیرین دارد
در آن قربت مرا با طایفه ای یاران اتفاق سفر افتاد . چون از زیارت مکه باز آمدم دو منزلم استقبال کرد . ظاهر حالش را دیدم پریشان و در هیأت درویشان . گفتم چه حالت است ؟ گفت : آنچنان که تو گفتی طایفه ای حسد بردند و به خیانتم منسوب کردند و ملک دام مُلکُه در کشف حقیقت آن استقصا نفرمود و یاران قدیم و دوستان حَمیم از کلمه ی حق خاموش شدند و صحبت دیرین فراموش کردند
نبینی که پیش خداوند جاه
نیایش کنان دست بر برنهند ؟
اگر روزگارش درآرد ز پای
همه عالمش پای بر سر نهند
فی الجمله به انواع عقوبت گرفتار بودم تا درین هفته که مژده ی سلامت حجاج برسید . از بند گرانم خلاص کرد و مُلک موروثم خاص . گفتم آن نوبت اشارت من قبولت نیامد که گفتم : عمل پادشاهان چون سفر دریاست خطرناک و سودمند ، یا گنج برگیری یا در طلسم بمیری
یا زر به هر دو دست کند خواجه در کنار
یا موج ، روزی افکندش مرده بر کنار
مصلحت ندیدم از این بیش ، ریش درونش به ملامت خراشیدن و نمک پاشیدن ، بدین کلمه اختصار کردیم.
ندانستی که بینی بند بر پای
چو در گوشت نیامد پند مردم
دگر ره چون نداری طاقت نیش
مکن انگشت در سوراخ کژدم
واژگان دشوار : 1-ترجمه : مصیبت دیده باید خویشتن داری کند ، چرا که خدای رحمان را الطاف پنهانی است .
