چه بودی ار دل آن ماه مهربان بودی
حافظ-غزل شماره 441
چه بودی ار دل آن ماه مهربان بودی
که حال ما نه چنین بودی ار چنان بودی
بگفتمی که چه ارزد نسیم طره ی دوست
گرم به هر سر مویی هزار جان بودی
برات خوشدلی ما چه کم شدی یارب
گرش نشان امان از بد زمان بودی
گرم زمانه سرافراز داشتی و عزیز
سریر عزّتم آن خاک آستان بودی
ز پرده کاش برون آمدی چو قطره ی اشک
که بر دو دیده ی ما حکم او روان بودی
اگر نه دایره ی عشق راه بربستی
چو نقطه حافظ سرگشته در میان بودی
معنی و تفسیر بیت های نخستین:
1.چه بودی ار دل آن ماه مهربان بودی / که حال ما نه چنین بودی ار چنان بودی:
حافظ در این بیت از دل مهربان معشوق (ماه) سخن می‌گوید و آرزو می‌کند که اگر دل معشوق با او مهربان بود، شاید حال و روزش این‌گونه نبود. این بیت نشان‌دهندهٔ تأثیر عمیق عشق و محبت معشوق بر زندگی عاشق است.
2.بگفتمی که چه ارزد نسیم طره ی دوست / گرم به هر سر مویی هزار جان بودی:
در این بیت، حافظ از ارزش بی‌پایان معشوق سخن می‌گوید. او می‌گوید اگر به ازای هر موی معشوق، هزار جان داشت، باز هم ارزش آن را نداشت. این بیت نشان‌دهندهٔ عظمت و ارزش معشوق در نظر عاشق است.
3.برات خوشدلی ما چه کم شدی یارب / گرش نشان امان از بد زمان بودی:
حافظ در این بیت از آرزوی خوشدلی و امنیت از شر زمانه سخن می‌گوید. او از خدا می‌خواهد که نشانه‌ای از امان و آرامش به او بدهد تا از شر بدی‌های زمانه در امان بماند.
معنی و تفسیر بیت های پایانی:
4.گرم زمانه سرافراز داشتی و عزیز / سریر عزّتم آن خاک آستان بودی:
در این بیت، حافظ از آرزوی عزت و بزرگی در دنیا سخن می‌گوید. او می‌گوید اگر زمانه او را سرافراز و عزیز می‌داشت، خاک آستانش (محل زندگی‌اش) برایش عزت و بزرگی به ارمغان می‌آورد.
5.ز پرده کاش برون آمدی چو قطره ی اشک / که بر دو دیده ی ما حکم او روان بودی:
حافظ در این بیت از قطره اشک سخن می‌گوید که مانند پیامی از دل برون می‌آید. او آرزو می‌کند که معشوق مانند قطره اشک از پرده‌ها بیرون بیاید و بر دیده‌های عاشق حکم‌فرما شود.
6.اگر نه دایره ی عشق راه بربستی / چو نقطه حافظ سرگشته در میان بودی:
در این بیت، حافظ از دایرهٔ عشق سخن می‌گوید که راه را بر او بسته است. او خود را مانند نقطه‌ای سرگشته در میان این دایره می‌داند. این بیت نشان‌دهندهٔ سردرگمی و حیرت عاشق در برابر عشق و تقدیر است.
غزلیات حافظ شیرازی – ادبستان شعر پارسی
واژگان دشوار : مصراع بیت ها ابیات تحلیل بررسی همراه با معنا مفهوم شعر شرح کامل.