هر که را با خط سبزت سر سودا باشد
حافظ-غزل شماره 157
هر که را با خط سبزت سر سودا باشد
پای از این دایره بیرون ننهد تا باشد
من چو از خاک لحد لاله صفت برخیزم
داغ سودای توام سرّ سویدا باشد
تو خود ای گوهر یکدانه کجایی آخر
کز غمت دیده ی مردم همه دریا باشد
از بن هر مژه‌ام آب روان است بیا
اگرت میل لب جوی و تماشا باشد
چون گل و می دمی از پرده برون آی و درآ
که دگرباره ملاقات نه پیدا باشد
ظلّ ممدود خم زلف توام بر سر باد
کاندراین سایه قرار دل شیدا باشد
چشمت از ناز به حافظ نکند میل آری
سرگرانی صفت نرگس رعنا باشد
معنی بیت های نخستین
۱. هر که را با خط سبزت سر سودا باشد / پای از این دایره بیرون ننهد تا باشد:
هرکس که دیوانهٔ خط سبز (موهای تابدار) تو شده باشد، تا زنده است از این دایرهٔ عشق تو بیرون نخواهد رفت. حافظ در این بیت با اشاره به “خط سبز” موهای معشوق و “دایره” به مفهوم جهان عشق، نشان می‌دهد که عاشق حقیقی تا پایان عمر در دام عشق باقی می‌ماند.
۲. من چو از خاک لحد لاله صفت برخیزم / داغ سودای توام سرّ سویدا باشد:
“من هم چون لاله از خاک قبر برخواهم خاست، اما داغ عشق تو همیشه چون راز سیاه‌دلان در من خواهد بود.” این بیت با تصویر “لاله صفت برخاستن” (نماد رستاخیز) و “سویدا” (سیاه‌دل)، جاودانگی عشق را نشان می‌دهد.
۳. تو خود ای گوهر یکدانه کجایی آخر / کز غمت دیده ی مردم همه دریا باشد:
حافظ خطاب به معشوق می‌گوید: “ای یگانه‌ترین گوهر عالم، کجایی که از غم فراق تو چشمان همه مردم به دریا تبدیل شده است؟” این بیت با تشبیه معشوق به “گوهر یکدانه” و اشک عاشقان به “دریا”، عمق درد فراق را نشان می‌دهد.
۴. از بن هر مژه‌ام آب روان است بیا / اگرت میل لب جوی و تماشا باشد:
شاعر با تصویرپردازی زیبا می‌گوید: “از ریشهٔ هر مژه‌ام رودی جاری است، اگر میل به نوشیدن از جوی آب و تماشا داری، بیا.” این بیت اشک‌هایش را به رودی روان تشبیه می‌کند و به معشوق پیشنهاد می‌دهد اگر تشنهٔ دیدار است، بیاید.
معنی بیت های پایانی
۵. چون گل و می دمی از پرده برون آی و درآ / که دگرباره ملاقات نه پیدا باشد:
حافظ از معشوق می‌خواهد: “همانند گل و شراب، لحظه‌ای از پرده بیرون بیا که شاید دیگر فرصت دیدار میسر نشود.” این بیت با اشاره به فانی بودن لحظات، بر اهمیت غنیمت شمردن فرصت دیدار تأکید دارد.
۶. ظلّ ممدود خم زلف توام بر سر باد / کاندراین سایه قرار دل شیدا باشد:
“سایهٔ بلند و پیچ‌و‌تاب‌های موهای تو بر سرم باد، چرا که تنها در این سایه است که دل دیوانهٔ من آرام می‌گیرد.” این بیت با تصویر “ظل ممدود” (سایهٔ گسترده)، به آرامش عاشق در سایهٔ معشوق اشاره دارد.
۷. چشمت از ناز به حافظ نکند میل آری / سرگرانی صفت نرگس رعنا باشد:
“چشم نازنین تو به من توجهی نمی‌کند، چرا که همانند نرگس، سرگران و مغرور است.” این بیت با تشبیه چشم معشوق به “نرگس رعنا” (نرگس خودپسند)، به بی‌توجهی معشوق اشاره می‌کند.
تفسیر شعر
غزلیات حافظ شیرازی – ادبستان شعر پارسی
واژگان دشوار : مصراع بیت ها ابیات تحلیل بررسی همراه با معنا مفهوم شعر شرح کامل.