
آذر بیگدلی – قصیده شماره 20
وله قصیده
خوانده بر خوان فلکم، هان چه کنم؟
خون دل، مایده ی خوان چه کنم؟
میزبان را، همه ابنای زمان
بیکی خوان شده مهمان چه کنم؟
گشته هم کاسه، سیه کاسه ی چند
دست در کاسه ی ایشان چه کنم؟
با چنین خلق، که هم خورده نمک
هم شکستند نمکدان چه کنم؟
هم نمک ریخته از بی نمکی
هم طلب داشته تاوان چه کنم؟
نوع خود را همه ی جانوران
هم نشینند جز انسان چه کنم؟
من که انسان شمرندم، ز ایشان
بایدم بود گریزان چه کنم؟
زآنکه این نوع، کش انسان خوانند
شده بازیچه ی شیطان چه کنم؟
جستجو ناشده، حال همه کس
آشکارا شده پنهان چه کنم؟
حال دونان، ز بیان مستغنی است
گشته اشراف چو دونان چه کنم؟
عیب پنهانی ارذال جهان
چون عیان گشت، در اعیان چه کنم؟
آهن تفته، ز آتش بتر است
بدتر از بد شده نیکان چه کنم؟
سالها شد که برون می ناید
دُر ز بحر و گهر از کان چه کنم؟
رنگ از رنگرز مهر ندید
جامه ی لعل بدخشان چه کنم؟
ز ابر نیسان، دم آبی نچشید
صدف گوهر رخشان چه کنم؟
می و آب و زر و خاک و گل و خار
شده با هم همه یکسان چه کنم؟
گشته یکرنگ همه خلق جهان
شکوه از این، گله از آن چه کنم؟
رفته رفته شده ناکس، همه کس
گفتگو با همه نتوان چه کنم؟
مال را، به ز جمال و ز کمال
میشمارند حریفان چه کنم؟
دیده از حسن و دل از عشق نفور
با چنین مردم نادان چه کنم؟
هر که زر در کف قبطی بیند
گویدش : موسی عمران چه کنم؟
پیرهن پوش، چو گرگی نگرد
خواندش یوسف کنعان چه کنم؟
سور، در سایه ی ماتم بگریخت
سود شد مایه ی نقصان چه کنم؟
گرد ماتمکده ی خاک نشست
به سیه جامه ی کیوان چه کنم؟
خرقه در نیل فرو برد از گرد
نیلگون قبه ی گردان چه کنم؟
از میان برده فلک مشعل مهر
تار شد، طاق نُه ایوان چه کنم؟
نشد از شمع کواکب روشن
یک شب این تیره شبستان چه کنم؟
خانه را، کش نفروزند چراغ
نقش خورشید بر ایوان چه کنم؟
نامه را، کش ننویسند ز مهر
مُهر جمشید به عنوان، چه کنم؟
دور جمشید، به ضحاک رسید
شد جم اضحوکه ی دوران چه کنم؟
دوش ضحاک فلک را ماران
شد چو تنین شرر افشان چه کنم؟
زهر این مار، برآورد دمار
از بد و نیک جهان، هان چه کنم؟
جانگزا زهر جهان سوز مدام
ریختش از بن دندان چه کنم؟
بس سر جانور از مغز تهی
شد، نشد چاره ی ثعبان چه کنم؟
نیستش چاره حکیمان گویند :
جز به مغز سر انسان چه کنم؟
عنقریب است، کزین سم نقیع
یک تن انسان نبرد جان چه کنم؟
عالم از انس تهی گشت و در آن
انس دارند بنی جان چه کنم؟
دهر ویران و در آن ویرانه
دیو رونق ده دیوان چه کنم؟
تیغها آخته دیوان بر هم
بر سر تخت سلیمان چه کنم؟
ناامید آل پیمبر ز جهان
کامران، دوده ی مروان چه کنم؟
گشته هر پیرزنی، تیر زنی
چرخش، از ناله، رجز خوان چه کنم؟
گوی زن گشته و فرموکش گوی
قامت خم شده چوگان چه کنم؟
چرخ را کرده کمان، دوکش تیر
سوزنش آمده پیکان چه کنم؟
معجرش مغفر و آن جامه که دوخت
بهر خفتن، شده خفتان چه کنم؟
هر عجوزه، زده از معجزه دم
هر سلیطه، شده سلطان چه کنم؟
گشته هر ماری و هر موری میر
خاین خانه ی اخوان چه کنم؟
کاه و بیجاده، به یک نرخ خرند
فلک آویخته میزان چه کنم؟
چون زحل، آنکه به کین شد مایل
برتری یافت ز اقران چه کنم؟
آنکه چون پیر زنان ساخت به چرخ
داده چرخش سر و سامان چه کنم؟
وآن لئیمان که چو مورند ضعیف
دیو را گفته سلیمان چه کنم؟
کوفت کاووس چو کوس اقبال
سر برآورد به طغیان چه کنم؟
ناکسان از طمع جیفه ی او
شهره اش کرده به احسان چه کنم؟
از دو مردار که از تخت آویخت
کرکسش برد به کیوان چه کنم؟
قصه ی عالم ویران گفتم
شرح ویرانی ایران چه کنم؟
جای غولان شده آن دشت که بود
پیش ازین بیشه ی شیران چه کنم؟
شد ببین جای کیان، جای کیان
هان بناسازی گیهان چه کنم؟
زابل، از زابلیان مانده تهی
گشته با مزبله یکسان چه کنم؟
هر طرف مینگرم، ضحاکی
مهد گسترده در ایوان چه کنم؟
بسته پیرامن او، دونی چند
صف، پی بردن فرمان چه کنم؟
هر چه گوید، همه گر هذیان است
کرده بر صدق وی اذعان چه کنم؟
ظلمت ظلم، سیه کرده جهان
روز و شب ساخته یکسان چه کنم؟
نام تاراج، نهادند خراج
گشته ویران دهی ایران چه کنم؟
باز این خارجیان گر ننهند
بی خراج این ده ویران چه کنم؟
هر چه را، غیر شمارد دشوار
غیرتم گیردش آسان چه کنم؟
هر چه را، خلق گران انگارند
خردش همتم ارزان چه کنم؟
ای ضعیفان، ز تکاهل بردید
همه سرها به گریبان چه کنم؟
چاره ی ظلم، بود آسان، ولیک
ضعفتان کرده هراسان چه کنم؟
غیرت، ای فوج ابابیل، که شد
کعبه از ابرهه ویران چه کنم؟
آذر، این سرسبکان را از ضعف
گوش سنگین بود، افغان چه کنم؟
آهن سرد چه کوبم؟ نرسد
پتک یک مرد به سندان چه کنم؟
کاوه، کز نطع برافراشت درفش
بسته دارد در دکان چه کنم؟
گاو، کو دایه ی افریدون بود
ناورد شیر به پستان چه کنم؟
خارزاری است عراق از ایران
پیش اگر بود گلستان چه کنم؟
در عراق، از روش اهل نفاق
تل خاکی است صفاهان چه کنم؟
رایت کاوگیان گشت نگون
پیش اگر سود به کیوان چه کنم؟
ساحت گلشن فردوس شده است
منبت خار مغیلان چه کنم؟
بلبلش مرده، گلش پژمرده
سنبلش طره پریشان چه کنم؟
زنده رودش، که نم از کوثر داشت
با حمیم آمده یکسان چه کنم؟
باغها گشته نمودار جحیم
قصرها گشته بیابان چه کنم؟
روزها شد که ندید آنجا کس
صبح را با لب خندان چه کنم؟
رفت شبها که کس آنجا نشنید
نغمه ی مرغ سحر خوان، چه کنم؟
پاسبان گشته در آن کشور دزد
گرگ آنجا شده چوپان چه کنم؟
هر طرف بال فشان خفاشی
آفتابش شده پنهان چه کنم؟
مردمش، چون گله ی گرگ زده
هر طرف گشته گریزان چه کنم؟
شده روی همه بی رنگ، دریغ
شده جسم همه بی جان، چه کنم؟
هیچ یک را نبود میل وطن
در غریبی همه حیران چه کنم؟
خاصه من، کز همه آزرده ترم
نکنم گر ز غم افغان چه کنم؟
آورم یاد چو از خود، به همه
نکشم گر خط نسیان؛ چه کنم؟
گشته گیتی به خلاف املم
ز اولین روز الی الآن چه کنم؟
کان ما کان، اگر از کین گردد
پس از این نیز کماکان چه کنم؟
چاره ی غصه، بود صبر؛ ولی
صبر کم، غصه فراوان چه کنم؟
هم فرو دوخت زمانه دستم
بزه چاک گریبان چه کنم؟
هم برون ریخت ز تنگی صدفم
سی و دو گوهر غلتان چه کنم؟
از ندامت، اگر اکنون خواهم
گیرم انگشت به دندان چه کنم؟
تاجرم، لیک متاعی که مراست
بودش روی به نقصان چه کنم؟
طمع محتسبم، نیز نداد
رخصت بستن دکان چه کنم؟
من، تنک مایه و کالا کاسد
نفروشم اگر ارزان چه کنم؟
بیژنم در چه توران و ز من
بی خبر خسرو ایران، چه کنم؟
زال چرخم، چو منیژه ندهد
جرعه ی آب و لب نان چه کنم؟
ور دهد، هم، چو نگیرد دستم
خاتم رستم دستان چه کنم؟
بر من، ابنای زمان در رشکند
یوسفم، لیک به اخوان چه کنم؟
در شکست دل من پنداری
بسته با هم همه پیمان چه کنم؟
زال گیتی، چو زلیخای من است
دعوی پاکی دامان چه کنم؟
دامن، از لوث گناهم پاک است
تهمتم برده به زندان چه کنم؟
خاک غربت، شده دامنگیرم
مصر دور است ز کنعان چه کنم؟
گر چه در مصر غریبی دارم
عزت از لطف عزیزان، چه کنم؟
نیست فیض وطن اندر غربت
در قفس ذوق گلستان چه کنم؟
حاش لله، همه جا ملک خداست
از خیال وطن، افغان چه کنم؟
همچو خاقانی اگر تیره بود
کوکبم، شکوه ز خاقان چه کنم؟
گله، کافتاده صفاهان ز صفا
یا همه شر شده شروان چه کنم؟
حاش لله، همه کس بنده ی اوست
بنده ام، شکوه ز سلطان چه کنم؟
همه را، گوش به فرمان وی است
چاره جز بردن فرمان چه کنم؟
قسمتم برد به میخانه و زد
زاهدم طعنه ی خذلان چه کنم؟
روزی خود، به جهان خورد آدم
نامزد گشت به عصیان چه کنم؟
نه غلط، وسوسه ی شیطانی
بردش از روضه ی رضوان چه کنم؟
به من دلشده، هم کآدمی ام
سلطنت یافته شیطان چه کنم؟
اختر دل سیهم، نور نداد
نشد این گبر مسلمان چه کنم؟
سر طاعت، چو به خاکم نرسید
چون عجایز، مژه گریان چه کنم؟
بی عمل، گر چه ندارد سودی
تخم ناکاشته، باران چه کنم؟
دیر شد، وعده به منحر چه روم؟
پیر شد اضحیه، قربان چه کنم؟
گاه پیری، ز جوانیم چه حظ؟
در خزان عیش بهاران چه کنم؟
گل جانپرور فروردینی
نتوان چید در آبان چه کنم؟
چون سکندر، اگر از آب حیوة
بی نصیبم؛ مژه گریان چه کنم؟
قسمت این بود، که تنها خورد آب
خضر از چشمه ی حیوان چه کنم؟
قسمت رزق چو شد روز ازل
طلب بیش و کم آن چه کنم؟
توشه با خسّت منعم چه برم؟
خوشه با منّت دهقان چه کنم؟
گوهر از آز به مخزن چه کشم؟
دانه از حرص، در انبان چه کنم؟
هدیه، از کیسه ی مفلس، چه خورم؟
گدیه، از کاسه ی سلطان چه کنم؟
چون عسس، حلقه به هر در چه زنم؟
چون مگس سجده به هر خوان چه کنم؟
شب به شب، روز به روزم ز فلک
می رسد مایده، کفران چه کنم؟
من که با خون جگر ساخته ام
هوس نعمت الوان چه کنم؟
جستن چاره، ز بیچاره خطاست
از گدایان طمع نام چه کنم؟
من که آسودگی جان طلبم
طلب خدمت سلطان چه کنم؟
گر سنمّار شدستم، باشد
زهر در نعمت نعمان چه کنم؟
تن برهنه، شکمم گرسنه به
که برم منّت دونان چه کنم؟
لیک بینم اگر آزرده دلی
گرسنه مانده و عریان چه کنم؟
کرد، با جود جبلی، فقرم
دست چون کوته از احسان، چه کنم؟
چه غم از دست تهی، لیک به بخل
زندم خصم چو بهتان چه کنم؟
آگه از راز سپهرم، از جهل
داندم خصم چو نادان چه کنم؟
گویم اسرار جهان، لیک چه سود؟
دهدم نسبت هذیان چه کنم؟
سخن من که رسیده است به عرش
نرسد چون به سخندان چه کنم؟
نیست مداح کم از خاقانی
نیست ممدوح چو خاقان چه کنم؟
نگنم گر پی آسایش دل
بلبل طبع غزلخوان چه کنم؟



